Rap voor rednecks; Het onverwachte succes van country

Countrymuziek werd lange tijd beschouwd als ingeslapen plattelandsvermaak. De kring van liefhebbers bleef beperkt. Maar moderne Amerikaanse country-zangers zoals Garth Brooks spreken een groot publiek aan. Hij is een megaster in de VS, en verkoopt meer platen dan Madonna of Michael Jackson. “Dat alleen bekrompen mensen naar country luisteren is een verkeerd beeld”.

Garth Brooks: Fresh Horses. Liberty.

Alison Krauss: Now that I've found you: a collection. Rounder.

Absolute Country met o.a. Carlene Carter, Alan Jackson, Trisha Yearwood, Susan Werner, BMG Records.

Jory Farr: Moguls and Madmen. Uitg. Simon & Schuster, 318 blz., ƒ 50,60.

“Wat ik hier buiten zie”, Garth Brooks wijst vanuit zijn Amsterdamse hotelkamer naar de mensen die over het Leidseplein lopen, “dat is voor mij countrymuziek. Die mensen lopen zo laat nog op straat omdat ze moesten overwerken, omdat ze hun kinderen te eten moeten geven. Elk van die mensen is een strijder. Over zulke mensen zing ik.”

Alleen de Amerikaanse toeristen onder de passanten op het Leidseplein zullen waarschijnlijk gehoord hebben van Garth Brooks, van wie onlangs de cd Fresh Horses verscheen. In de Verenigde Staten is hij een megaster, iemand die in de hitparade popsterren als Madonna en Michael Jackson achter zich laat. En dat terwijl hij muziek maakt die tot voor kort gold als ingeslapen plattelandsvermaak: country. Met zijn verzorgde uiterlijk, spectaculaire optredens en platen die veel lijken op mainstream popplaten, wist Brooks ook door te dringen tot de grote steden, waar voorheen op country neergekeken werd. Na Brooks volgden andere country-artiesten die een publiek voor zich wonnen dat daarvoor vooral naar pop luisterde: onder anderen Trisha Yearwood, Billy Ray Cyrus, Alan Jackson, Vince Gill, Pam Tillis en Alison Krauss.

Een verklaring voor het verbazingwekkende succes van countrymuziek luidt dat er al langer een grote markt voor de muziek was, maar dat de platen tot voor kort te amateuristisch werden gemaakt. In het boek Moguls And Madmen van Jory Farr, waarin machtige figuren uit de Amerikaanse muziekindustrie geportretteerd worden, zijn enkele hoofdstukken gewijd aan Nashville, het centrum van de countrymuziek. Er wordt een beeld geschetst van een stad waar de kwaliteit van de gemaakte platen in de jaren tachtig ondergeschikt was geworden aan het geld dat er mee verdiend kon worden; corruptie was aan de orde van de dag, studio's waren verouderd, cd's kwamen tot stand volgens het principe bekende liedjes aangevuld met snel in elkaar geflanst materiaal.

Hardhorenden

Een van de mensen die hier verandering in brachten was Jimmy Bowen, de man die bij Capitol Records een ster maakte van Garth Brooks. Hij nam als buitenstaander MCA in Nashville over, en paste zijn kennis van het maken van popplaten toe op countrymuziek. Hij liet digitale apparatuur installeren, en besteedde meer tijd en aandacht aan de geluidskwaliteit van de opnamen. Het gladdere, professionelere geluid maakte de muziek toegankelijk voor een groter publiek. Bowen verklaart in Moguls And Madmen trots dat hij 'honk' uit de muziek haalde: het indringende geluid van de harde, nasale zang van iemand als Hank Williams. “We hebben het met een equalizer zachter gemaakt”, aldus Bowen, “zodat iedereen in de kamer het mooi vindt, niet alleen de hardhorenden.” Jory Farr is hier verontwaardigd over: “Die nasale toon is de ziel van country en bluegrass, het geluid dat je rillingen bezorgt.”

“Ik geloof niet dat er een ingrediënt is dat je erin kunt stoppen of eruit halen”, zegt Garth Brooks als ik hem de kwestie voorleg. “Maar ik snap wel wat hij bedoelt. De muziek waar mijn vader naar luisterde deed mij vroeger ook pijn aan de oren. Hij werkte thuis, en als je langs zijn kantoor kwam kon je de muziek horen. Negen van de tien keer kon ik er niet snel genoeg langs lopen.”

Geïnspireerd door het succes van Brooks begonnen ook de andere, langer in Nashville gevestige maatschappijen moderne technieken toe te passen. Gevraagd naar een verklaring voor het succes zegt Brooks: “Ik weet niet of het wel zo'n succes is, of dat we de muziek juist om zeep aan het helpen zijn. Nashville heeft een invasie meegemaakt. Toen ik er kwam waren er zeven platenmaatschappijen, nu zijn er zesentwintig. Ik denk dat dat mensen zijn die gedacht hebben: die domme boeren verdienen geld als water, wij als slimme jongens moeten dat ook kunnen, en beter. Dus zijn er allemaal mensen gekomen die niets hebben met countrymuziek, maar wel veel platen maken en daar de radiostations mee overvoeren. Er is gewoon te veel. Daardoor hoor je op de radio niet meer de mensen die zo belangrijk waren voor de muziek, zoals Merle Haggard en George Jones - die hebben niet eens een platencontract meer. Over een jaar of vijf, als we hierop terugkijken, zal hopelijk blijken dat dit een goede tijd voor countrymuziek was. Want ik zou niet graag deel uitmaken van een slechte tijd.”

En Brooks eigen succes? “Als ik zou moeten raden: afgezien van God Zelf, denk ik dat het komt doordat we ons hebben omringd met heel veel verrekt goede mensen, die geloofden in de droom. Wij vormen één grote familie.” Ook speelt volgens Brooks mee dat hij lagere prijzen vraagt voor concertkaartjes en t-shirts. “De mensen zien dat wij ze niet oplichten, en dat waarderen ze. Ik denk dat ze de oprechtheid en eerlijkheid in mijn muziek horen.”

Ruige klappen

“In een tijd van technologie, computers en Internet hebben mensen behoefte aan eenvoud”, zegt Hans van Dam, hoofdredacteur van het Nederlandse tijdschrift Country Gazette. “Dat zie je ook aan het succes van MTV Unplugged, waar de muziek simpel akoestisch wordt gespeeld. Country is altijd al overwegend akoestisch geweest.”

De teksten gaan volgens Van Dam vaak over herkenbare alledaagse dingen. “Soms zit het erg in de rechtse, conservatieve, christelijke hoek. Maar dat hoeft helemaal niet, er zijn ook zangers die ruige sociaal-kritische klappen uitdelen.”

Toch dragen de nieuwe countrysterren vaak een duidelijk christelijke moraal uit, waarbij begrippen als eerlijkheid en puurheid voorop staan. Country wordt wel 'de rap-muziek van de gewone man' genoemd: de muziek waarin de 'gewone man' - een godvrezende, hardwerkende, heteroseksuele blanke man die een instinctieve afkeer heeft van overheid en politici - zijn onvrede over de maatschappij herkent. Zo zingen The Tractors in I've Had Enough dat ze schoon genoeg hebben van rekeningen, belastingen, politici (die zijn nooit te vertrouwen) en 'of working my whole life away'.

Garth Brooks bezingt in American Honky-Tonk Bar Association een denkbeeldige vereniging die opkomt voor mensen die hun belastinggeld niet graag naar uitkeringstrekkers zien gaan: When Uncle Sam dips in your pocket / For most things you don't mind / But when your dollar goes to all of those / Standing in a welfare line / Rejoice you have a voice / If you're concerned about the destination / Of this great nation / It's called the American Honky-Tonk Bar Association

Deze Association vertegenwoordigt 'the hardhat, gunrack, achin'-back, over-taxed, flag-wavin' fun-lovin' crowd'. Ik vraag Brooks of dat een omschrijving is van zijn publiek. “Ik zal je iets zeggen waar je versteld van zult staan: dat ben ik. Maar jij ziet een heel ander iemand in dat citaat dan ik. Jij ziet er het soort persoon in waar iedereen een hekel aan heeft: een redneck. Dat komt door Hollywood: in films worden mensen die naar countrymuziek luisteren voorgesteld als racistische, domme, bekrompen mensen. Dat is een verkeerd beeld.”

“Door Hollywood hebben woorden als redneck en good ole boy nu de betekenis 'klootzak' gekregen. Maar bij ons thuis was een redneck iemand die hard werkte, die een rode nek kreeg van de zon die er de hele dag op scheen.”

Roepen rappers in hun teksten om revolutionaire maatschappelijke veranderingen, uit de songs van country-artiesten blijkt dat zij vinden dat er al te veel veranderd is: ze hebben heimwee naar een mythische goede oude tijd, waarin cowboys de personificatie van de Amerikaanse Droom waren, waarin het gezin en God van essentieel belang waren voor een leven op het rechte pad. Een tijd waarin minderheden zich nog koest hielden, niet hun rechten opeisten, toen je nog niet 'politiek correct' hoefde te zijn. Brooks: “Political correctness is een ander woord voor bullshit, als je het mij vraagt.”

Klaagzang

Als reactie op de moderne, vaak erg gelikt klinkende country uit Nashville wordt in Texas en Californië muziek gemaakt die meer op de traditionele country lijkt, door artiesten als Rosie Flores, Lyle Lovett, Heather Myles en Dale Watson. 'I'm too country now for country', zingt Watson in Nashville Rash, een klaagzang over de stad die zo ten slechte veranderd is. “Ik weet precies wat hij bedoelt”, zegt Garth Brooks, “ze hebben ook wel eens tegen mij gezegd dat een liedje 'te country' was - maar hoe kan iets nu te country zijn?”

Brooks zegt veel respect te hebben voor iemand als Watson: “Zulke mensen hebben meer lef dan ik, omdat ze niet buigen voor de commercie. Wat ik doe is commercieel. Zij zeggen: dit is wie ik ben, en als het je niet bevalt, koop je maar iets anders. Ik zèg dat ik zo ben, maar zou ik het ook doen als mijn platen niet zouden verkopen? Als ik hen was zou ik iets doen dat niet mijzelf was maar dat me wel succes bracht, en daarna telkens wat meer van mezelf in de muziek stoppen. Maar deze mensen kunnen dat zelfs niet voor één album doen. Daarom zijn ze tien keer zoveel waard als ik.”

De teksten van de traditionalisten gaan meer over klassieke country-onderwerpen: leugens, bedrog en de fles. Brooks vindt dat achterhaald: “In de oudere country werden dingen gezongen als: ik hou van je maar je bent weg, ik ben dronken, ik drink weer... Maar de mensen die nu country spelen zijn afgestudeerd, ze hebben levens opgebouwd die niet zomaar uit elkaar vallen. Sommige van Merle Haggards mooiste liedjes gaan over dat hij in de gevangenis zit. Maar Vince Gill heeft nog nooit in de bak gezeten en dat zal hem ook nooit gebeuren. Hetzelfde geldt voor Alan Jackson, Reba McIntyre en mijzelf. We moeten beseffen dat country altijd de tijd weerspiegeld heeft. Als de tijden veranderen, moet countrymuziek dat ook. Dus als ik niet zing over drinken en bedriegen en de gevangenis, dan is daar een reden voor: die wereld bestaat niet meer voor mij.”

Kortingen

De Nederlandse vertegenwoordigers van de Amerikaanse platenmaatschappijen doen hun best om de Nederlandse consument warm te laten lopen voor hun country-artiesten. Vooral door middel van kortingen. Hightone Records biedt cd's van Rosie Flores, Buddy Miller en Dale Watson aan voor 'nog geen dertig gulden', en BMG en MCA geven vijf gulden korting op cd's in het kader van de eind vorig jaar gestarte aktie Absolute Country. Onder deze titel verschenen twee verzamel-cd's, die elk ƒ 9,95 kosten. Volgens productmanager Menno Timmerman van BMG, die de actie bedacht, is het negatieve beeld van countrymuziek bij de media - vooral de radio - het grootste probleem. “Oubollig, nietszeggende teksten, christelijk”, somt hij de vooroordelen op die heersen over countrymuziek. “En sommige artiesten bevestigen die vooroordelen ook keihard, hoor. Maar daardoor krijgen de positieve uitzonderingen te weinig aandacht.”

Hij vertelt over een gesprek met discjockey Frits Spits. “Die zei: Ik hou dus niet van country. En dat terwijl hij al weken lang de single draaide van Carlene Carter, een countryzangeres. Maar het woord country roept meteen weerstand op.”

Timmermans collega's bij MCA bedachten daarom een paar jaar geleden een nieuwe naam: New American Music. “Dat vond ik onzinnig”, zegt Timmerman, “je noemt blues toch ook niet poor black man's music of zo?”

“Ik denk dat hier een goede markt is voor countrymuziek. Het is heel geschikt voor het BZN/Cats-publiek. Iedereen roept altijd dat het te Amerikaans zou zijn, maar een van de grootste Nederlandse hits is Mississipi van Pussycat, gewoon een countryliedje.”

De actie begon voortvarend. Het toeval wilde dat op hetzelfde moment de zender Country Music Television (CMT) op de kabel kwam. Mensen begonnen platen te kopen van onbekende artiesten die ze op televisie hadden gezien. Na een paar maanden werd CMT echter al weer van de kabel afgehaald; op het moment is de zender in een beperkt aantal gemeenten te ontvangen.

Het wachten is voor Timmerman op een hit van bijvoorbeeld Garth Brooks of Alan Jackson, die voor een omslag zou kunnen zorgen. “Of jongeren moeten het als lifestyle gaan omarmen”, zegt Timmerman hoopvol. “Als scholieren massaal cowboyhoeden gaan dragen in plaats van omgekeerde petjes, dat zou mooi zijn.”