Hanaan as-Sjaikh over liefde voor de sluipschutter; 'In het naoorlogs Beiroet ben ik een vreemde geworden'

Het verhaal van Zahra, vertaling Djûke Poppinga. 249 blz. Prijs ƒ42,90. Morgenavond om 20 u houdt Hanaan as-Sjaikh een lezing in de Amstelkerk, Amstelveld 10, Amsterdam

AMSTERDAM, 24 NOV. “Als ik nu terug zou gaan, zou er geen draad meer zijn om op te pakken. Wie teruggaat naar de plaats waar hij opgroeide, wil iets van zichzelf terugzien, zoals hij eens was, niet alleen in mensen, maar ook in gebouwen en voorwerpen. Maar de oorlog heeft ervoor gezorgd, dat ik in feite een nieuw leven zou moeten beginnen”, zegt Hanaan as-Sjaikh (50). Bijna twintig jaar geleden ontvluchtte zij de oorlog in de Libanese hoofdstad Beiroet. Elk jaar, zelfs voordat de strijd begin jaren negentig verflauwde, dwong ze zichzelf aan de stad een bezoek te brengen, en elk jaar voelde ze zichzelf er meer ontheemd.

Bekend is Hanaan as-Sjaikh door romans die in Beiroet spelen, met name Het verhaal van Zahra, dat een dezer dagen in Nederlandse vertaling verschijnt. “U vindt het toch niet gedateerd, hè”, vraagt de schrijfster enigszins ongerust, want de roman is in 1978 al in Beiroet in eigen beheer gepubliceerd, om pas in 1984 en 1986 in respectievelijk het Frans en het Engels te verschijnen. We kunnen haar geruststellen: ondanks het feit dat de roman voor een belangrijk deel in de eerste maanden van de Libanese burgeroorlog is gesitueerd, is het nog steeds een opmerkelijk boek. Ook dat het boek in veel landen van de Arabische wereld om zijn openhartige seksuele beschrijvingen verboden werd, is nog steeds begrijpelijk.

Het verhaal van Zahra behelst het leven van een vrouw in Beiroet die al jong door een vriend van haar broer wordt ontmaagd en later aangerand door haar oom. Een later huwelijk eindigt in ongeluk en hysterie, als de echtgenoot merkt dat zijn vrouw geen maagd meer is. Haar eerste orgasme beleeft de vrouw pas in de burgeroorlog, als zij toevallig in contact komt met een sniper (sluipschutter) in een verlaten flatgebouw. Daarna onderneemt ze iedere dag een gevaarlijke tocht langs stellingen van milities en verlaten niemandsland om zich door de sniper te laten beminnen. Tot op de dag dat zij haar minnaar bekent zwanger te zijn geraakt en op de terugweg door een kogel dodelijk wordt getroffen.

“De seks wordt in het boek in volkstaal beschreven”, vertelt As- Sjaikh. In vertaling verdwijnt aldus iets van die rauwheid, die van Het verhaal van Zahra min of meer een cause célèbre heeft gemaakt op het gebied van seksuele openhartigheid in de literatuur. Dat het boek in de Golfstaten is verboden, maakt op de schrijfster weinig indruk. “Daar zijn zoveel boeken verboden, je kunt beter kijken welke boeken zijn toegelaten.”

Toch blijft zoveel directheid opmerkelijk, vooral misschien bij een schrijfster van vromen, sji'itischen huize. “Mijn vader dacht vooral aan het paradijs”, zegt As-Sjaikh. “We leefden in een arme wijk van West-Beiroet, de Ras al-Nabah, waar mijn vader een winkel in herenkleding had. Maar we waren geen gewoon gezin: mijn moeder had mijn vader verlaten toen ik heel klein was. Mijn zusje en ik hebben min of meer onszelf opgevoed. Ik heb dus niet het gevoel dat ik de maatschappij of mijn milieu iets verplicht ben.” Wel heeft haar vader ervoor gezorgd dat de zusjes een goede opleiding genoten, en studeerde Hanaan al-Sjaikh in de jaren zestig twee jaar in Kairo. Tot schrijven is ze toevallig gekomen, door het inzenden van stukjes naar de studentenpagina van de krant Al Nahar. De dichter Ounsi al-Hag, die de krant in de jaren zeventig leidde, merkte haar talenten op en liet haar regelmatig reportages schrijven voor de vrouwenbijlage. Het verhaal van Zahra was haar derde roman, en de eerste die in het buitenland de aandacht trok.

Niet het spreken over seks als zodanig was in haar milieu onbekend. “Vrouwen hadden het bijna over niets anders, de hele dag.” Maar daarover beeldend schrijven was, ook in het relatief 'liberale' Libanon, ongebruikelijk. “Nog in 1963 is er een roman van de schrijfster Leila Baalbaki in beslag genomen, omdat daarin de zin 'hij legde zijn hand op mijn buik' voorkwam”, vertelt As-Sjaikh. De laatste jaren is er in Libanon opeens een hausse in seksueel expliciete boeken van vrouwelijke auteurs, maar de auteur van Het verhaal van Zahra betreurt dat deze slechts zelden de vulgariteit ontstijgen. “Schrijven over lust is moeilijk.” In ieder geval is de tijd voorbij dat in de Arabische literatuur vrouwen alleen als heilige of hoer werden beschreven. In Libanon is er nu meer vrijheid op dit gebied dan vroeger, maar As-Sjaikh is zich zeer bewust dat met de populariteit van fundamentalistische stromingen in andere landen de ontwikkeling niet richting vrijheid verloopt. “Er moeten nog veel gevechten worden geleverd.”

Sluipschutters waren haar voornaamste vrees in de zeven maanden van de burgeroorlog die ze meemaakte, voordat ze in 1976 de wijk nam naar Londen, waar ze nog steeds woont. “Ik woonde bovenin een hoge flat, en net als een sluipschutter keek ik altijd naar beneden, naar het leven van de mensen. Ik zag ze in hun dagelijks leven, wanneer een echtpaar dat altijd in één bed geslapen had, er plotseling twee had bijvoorbeeld. Zo werkt een sluipschutter ook: hij kijkt en observeert, en besluit wie hij dood zal schieten, en op welk moment.”

Dat de romanfiguur Zahra pas onder oorlogsomstandigheden van de vleselijke liefde geniet, is geen toeval want: “in de oorlog is seks heel belangrijk”. Seks speelt ook een belangrijke rol in Beirut Blues, haar nieuwste, voorlopig alleen in het Arabisch en Engels verschenen boek, waarin een vrouw in brieven verslag doet van haar belevenissen in de door vijftien jaar strijd geleidelijk verwoeste stad. “Hoe meer geweld er is, hoe meer het seksueel instinct van de mensen gewekt wordt”, zegt de schrijfster. “Als je vrijt, weet je van jezelf dat je leeft. Niets is zo een bewijs van leven als dit. Iedereen is opgehouden over verleden of toekomst te denken, omdat je elk moment dood kunt zijn. Er is alleen nog maar het nu. Er is ook weinig anders te doen natuurlijk als de strijd even ophoudt. De bioscopen zijn gesloten, visites afleggen is moeilijk. Mensen hadden een ongelooflijk aantal seksuele ontmoetingen.”

Inmiddels kent Libanon alweer een aantal jaren relatieve rust, en in afwachting van een politieke en militaire oplossing voor de vele conflicten in de regio wordt de eerste aanzet tot de herbouw van Beiroet gegeven. As-Sjaikh heeft twee jaar geleden nog eens geprobeerd blijvend naar haar vaderstad terug te keren, maar was er vlug weer weg. “De stad waarheen ik terugkeer heeft weinig van doen met de stad waar ik van hield. Ik zou nu overal kunnen wonen. Zelfs de figuren in de roman waaraan ik nu schrijf, wonen niet meer in Beiroet maar in het Westen.”