Succes van VS in Dayton is pijnlijk voor Europeanen

BRUSSEL, 23 NOV. In de Europese hoofdsteden is met gemengde gevoelens gereageerd op de doorbraak in Dayton. Natuurlijk staat in de officiële verklaringen de vreugde over het bereikte vredesakkoord voorop, maar onmiddellijk volgt een ondertoon van jaloezie over de wijze waarop de Amerikanen alle eer naar zich hebben toegetrokken.

Zo zei de Franse minister van buitenlandse zaken, Hervé de Charette, dat de Amerikanen “bijna vier jaar lang op grote afstand naar deze oorlog hebben gekeken en in wezen de voortgang naar een (eerdere) oplossing hebben geblokkeerd”. Zijn Duitse ambtgenoot, Klaus Kinkel, drukte zich in soortgelijke bewoordingen uit. De Amerikanen hebben hun diplomatieke offensief deze zomer ingezet “toen de kans op een oplossing zich begon aan te dienen”, zei hij.

Maandag vergaderden in Brussel de vijftien ministers van buitenlandse zaken van de Europese Unie. Op de ruime agenda stonden onder andere de betrekkingen met Noord-Afrika en het Midden-Oosten, met Latijns Amerika, met Cyprus en Malta, met de Verenigde Staten, met Noord-Korea, met Nepal en met Rusland. Maar het échte nieuws voltrok zich duizenden kilometers ver verwijderd van Europa zonder dat de EU-ministers daar greep op hadden. De volgende dag konden zij, net als de rest van de wereld, via CNN zien hoe in het Amerikaanse Dayton de vrede in Bosnië werd beklonken.

Voor de Europese Unie markeert 'Dayton' daarmee niet alleen de overgang van vier jaar oorlog in ex-Joegoslavië naar vrede, maar geldt de Amerikaanse marinebasis in Ohio van nu af aan als symbool voor de eigen onmacht om het conflict in de eigen achtertuin aan te pakken. Toen de Luxemburgse minister van buitenlandse zaken Jacques Poos in juni 1992 als EU-voorzitter de eerste pogingen ondernam om tot een diplomatieke oplossing te komen voor het uitgebarsten conflict in ex-Joegoslavië, sprak hij na afloop van een bliksembezoek aan Belgrado en Zagreb de historische woorden: “Dit is het uur van Europa.” 'Dayton' laat zien hoe pijnlijk en hoe faliekant onjuist die voorspelling blijkt te zijn geweest.

Algemeen bestaat in Brussel het gevoel dat de Amerikanen op het juiste moment hebben toegeslagen met hun vredesoffensief, zowel binnen de NAVO als via de dwingende pendeldiplomatie van onderhandelaar Richard Holbrooke. Daardoor hebben ze niet alleen een groot politiek succes geboekt, maar tegelijkertijd ook Europa buitenspel, of in ieder geval op grote afstand gezet. “Als je kijkt naar het Amerikaanse vredesplan, moet je vastsstellen dat dat voor het grootste deel is gebaseerd op eerdere Europese plannen”, zeggen diplomaten in Brussel met een mengeling van verongelijktheid en bewondering voor de Amerikaanse regie.

Pag.5: 'Dayton' pijnlijk voor Europa

Voor de EU blijft er nu niet zoveel anders meer over dan, met welwillende medewerking van de Amerikaanse regering, de kruimels van het bord te vegen die in Dayton zijn blijven liggen. Het wordt de komende maanden nog zeer druk in het Europese vergadercircuit. Begin december zal het vredesakkoord plechtig worden ondertekend in Parijs. Op 8 en 9 december zal vervolgens in Londen worden gepraat over uitvoering van de vredesakkoorden. In Bonn wordt een bijeenkomst gepland over wapenbeperking in de Balkanregio. En in Brussel wordt “zo spoedig mogelijk” een donorconferentie gehouden van de EU en de Wereldbank om afspraken te maken over financiering van de wederopbouw in Bosnië.

Dat die laatste conferentie in de hoofdstad van Europa wordt gehouden, is niet toevallig. Toen de EU-ministers afgelopen september voor het eerst na de zomervakantie informeel bijeenkwamen in de Spaanse badplaats Santander, en daar tot hun verbazing moesten vaststellen dat zij voortaan het onderwerp Bosnië aan de Amerikanen konden overlaten, werd al afgesproken dat de EU dan in ieder geval het voortouw zou nemen bij de economische ondersteuning van de vrede. Volgens EU-bemiddelaar Carl Bildt is voor de wederopbouw de komende drie jaar ruim acht miljard gulden nodig. De EU wil daarvan ongeveer eenderde ophoesten, de Wereldbank, de VS, Japan en de moslimlanden zouden hun deel moeten bijdragen. Maar concrete afspraken zijn daarover nog niet gemaakt, en ook binnen de EU bestaat nog volstrekte onduidelijkheid waar de Europese hulpgelden vandaan moeten komen. Sommige lidstaten vinden dat er ten behoeve van Bosnië wel wat kan worden gekort op de geplande uitgaven voor Midden-en Oost-Europa, terwijl andere lidstaten eerder denken aan het gereserveerde budget voor het Middellandse-Zeebeleid.

Die tegenstelling zal de komende tijd ongetwijfeld nog leiden tot pittige discussies. Maar veel fundamenteler is dat uit 'Bosnië' de les getrokken kan worden, dat de Europese Unie als economische grootmacht, op politiek gebied in wezen nog steeds een reus op lemen voeten is. Voorzover Europa het afgelopen jaar een rol speelde in de vredesonderhandelingen, was die weggelegd voor de drie grote landen die op individuele basis waren vertegenwoordigd in de internationale Contactgroep: Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland. Veelbetekend was de klaagzang die met name kleine EU-lidstaten de afgelopen weken lieten horen over het functioneren van EU-bemiddelaar Bildt. “Hij laat weinig van zich horen uit Dayton. Frankrijk en Groot-Brittannië krijgen waarschijnlijk meer gegevens, maar voor ons is het alsof we alleen een abonnement op Reuters hebben”, zei een diplomaat maandag.

Met andere woorden: van een werkelijk Europees buitenlands beleid is nog geen sprake. Op de zogeheten intergouvermentele conferentie van volgend jaar zal versterking van het gemeenschappelijke buitenlandse beleid een van de kernpunten zijn. Maar ook al zouden er volgend jaar concrete afspraken worden gemaakt over intensievere beleidscoördinatie, dan nog zal Europa niet in staat zijn een crisis zoals in Bosnië op eigen houtje op te lossen. “Zolang je niet in staat bent om je diplomatieke inspanningen te ondersteunen met een duidelijke militaire dreiging achter de hand, sta je vrij machteloos. De NAVO kan dat. Maar een sterke Europese defensie bestaat eenvoudigweg niet. En afgesproken is om op de komende IGC ook niet te praten over samenvoeging van de EU en de Westeuropese Unie (WEU). Dus blijft de EU afhankelijk van de NAVO en dus van de VS”, aldus de redenering.