Ierland beproeft huwelijksband

Ierland is het enige land in Europa waar het onmogelijk is om na een mislukt huwelijk opnieuw te trouwen. Vrijdag stemmen de Ieren in een referendum over de vraag of de grondwet op dit punt moet worden gewijzigd.

DUBLIN, 23 NOV. “Waarvoor staat de afkorting P.R.I.E.S.T.”, vraagt Turlough Gallagher (27), eigenaar van een galerie annex café in de trendy wijk Temple Bar van de Ierse hoofdstad Dublin. “Pedophile Resident In Every Small Town.” Hij moet niet eens lachen om zijn eigen grap. “De katholieke kerk doet dit land veel kwaad”, zegt hij. “Hypocrieten, dat zijn het.” Er zijn niet veel landen in Europa waar de katholieke kerk zoveel invloed heeft als in Ierland. Die invloed raakt de kern van een controverse die Ierland al weken in zijn greep houdt: het verbod om voor een tweede keer te trouwen. Morgen mogen de Ieren daarover in een referendum hun oordeel geven. De televisie debatteert er avond aan avond over. De kranten staan er vol mee. Verhitte koppen in een pub? Dan gaat het over het Divorce Referendum.

De kerk is tegen opheffing van het grondwettelijk vastgelegde verbod; “Wat God heeft samengevoegd, scheide de mens niet.” Paus Johannes Paulus riep de Ieren gisteren vanuit Rome op om toch vooral “goed na te denken over de onverbrekelijke band van het huwelijk” en 'nee' te stemmen. De regering, die van Ierland graag een modern land wil maken - abortus is er ook verboden en condooms werden er pas kort geleden gelegaliseerd - is vóór. “Hello divorce, goodbye daddy”, waarschuwt het nee-kamp op aanplakbiljetten overal in Dublin. “Time to face reality”, zegt het ja-kamp.

De ja-stem, enkele maanden geleden nog ver in de meerderheid, is de laatste weken steeds zwakker geworden. Uit de jongste opiniepeilingen blijkt dat de ja-stemmers nog slechts een kleine meerderheid hebben van 45 procent, tegen 42 procent nee-stemmers en dertien procent onbeslisten. In de steden wonen de meeste ja-stemmers, in het overwegend agrarische zuid- en noordwestelijke deel van Ierland is 'nee' in de meerderheid.

Het recht om te scheiden van tafel en bed bestaat in Ierland sinds 1989 en zo'n 75.000 Ieren leven vandaag gescheiden. Het gaat vrijdag dus vooral over de vraag of iemand die is gescheiden nog een keer mag trouwen.

Volgens Noreen Byrne, voorzitter van van de Ierse National Women's Council, een overkoepelende organisatie van 130 vrouwenverenigingen, is de voorgestelde wetswijziging nog altijd zeer behoudend. Een echtpaar moet tenminste vier jaar gescheiden hebben geleefd voordat echtscheiding is toegestaan. Ze ergert zich aan de nee-campagne die vrouwen voorhoudt dat ze hun man kwijtraken als ze 'ja' stemmen. “Ze jagen vrouwen de schrik op het lijf”, zegt ze. “Natuurlijk veroorzaken scheidingen altijd pijn en schade. Maar het is geen oplossing om te doen alsof een huwelijk goed functioneert als dat niet het geval is.” De Ierse bisschoppen hebben in een verklaring gewaarschuwd voor “de ernstige morele implicaties” als echtscheiding legaal wordt. De katholieke kerk is machtig in Ierland - meer dan tachtig procent van de bevolking gaat nog elke zondag naar de kerk - maar kampt de laatste jaren met een afkalvende morele autoriteit als gevolg van de vele onthullingen van seksschandalen binnen de kerk. “We gaan door een heel moeilijke periode”, zegt de woordvoerder van de katholieke kerk, bisschop Thomas Flynn. “Maar dat kan nooit een reden zijn om in te stemmen met ontbinding van het huwelijk: dat druist regelrecht in tegen de kerkelijke leer.” Volgens de bisschoppen zal goedkeuring van echtscheiding leiden tot verwildering van de zeden en afbraak van het gezin.

Maar de Ierse coalitieregering van Labour, Fine Gael en Democratic Left, vinden het schrikbeeld dat de kerk de burgers voorhoudt, misleidend. Scheidingen gebeuren nu eenmaal, zeggen zij, en de legalisering ervan zal het aantal gevallen niet doen toenemen. Minister van sociale zaken De Rossa beschuldigde de bisschoppen maandag openlijk van het vertellen van “leugens” over het referendum. Dat blijkt volgens de minister bijvoorbeeld in het Noordierse plaatsje Strabane dat onder hetzelfde diocees valt als het Ierse Lifford en waar echtscheiding al zeventien jaar is toegestaan zonder toename van het aantal echtscheidingen.

De nee-campagne profiteert ervan dat de Ieren veel waarde hechten aan het gezin en niet willen dat hun land dezelfde weg opgaat als Groot-Brittannië of de Verenigde Staten, waar bijna de helft van de huwelijken stuk loopt. In Ierland eindigt slechts een op de achttien huwelijken in een scheiding. Dat was negen jaar geleden ook een reden voor de Ieren om de legalisering van echtscheiding in een referendum af te wijzen. Maar toen bestond ook de mogelijkheid tot scheiden nog niet en was er nog geen wetgeving voor de consequenties ervan. “De Ieren hebben inmiddels aan het idee van scheiding kunnen wennen”, zegt Garret Fitzgerald, premier van Ierland toen in 1986 het eerste referendum werd gehouden. “De regering is nu minder gevoelig voor het argument dat de gevolgen van echtscheiding wettelijk nog niet goed zijn geregeld.” Veel Ierse vrouwen zijn bang dat hun man de benen neemt als echtscheiding legaal wordt. Wat zal het lot zijn van de 'eerste familie', als een man een tweede huis vindt? vragen zij zich angstig af. De nee-campagne wakkert die angst aan door te beweren dat de “in de steek gelaten vrouwen” onder de nieuwe wet al hun rechten verliezen en uit hun huizen zullen worden verdreven. Maar volgens minister De Rossa zijn het in de meeste gevallen juist vrouwen die een scheiding aanvragen. Ook zijn veel tegenstemmers bang dat de goedkeuring van echtscheiding zal leiden tot hogere kosten voor sociale voorzieningen en dus hogere belastingen.

Dermot Kelly zit in een donkerblauwe blazer met gekruiste armen in het hoofdkwartier van de nee-campagne, waar jongeren pamfletten vouwen en telefonisch lobby-werk verrichten. Boven iedere computer hangt een kruisbeeld. Kelly schept er zichtbaar genoegen in om zijn stem tot fluistervolume te laten dalen: “In elk land waar scheiding werd toegestaan, is het aantal gestrande huwelijken met sprongen gestegen” - om vervolgens te donderen: “Zou jij je dochter willen laten trouwen met een vent die haar niet voor het leven wil nemen?”

Volgens Kelly gedragen de regeringspartijen zich onverantwoordelijk. “Politici doen net alsof Ieren zulke moderne mensen zijn. Dat is helemaal niet zo. Juist dankzij onze perifere ligging hebben we tot dusver aan de extremiteiten van het moderne leven kunnen ontsnappen. Dat willen we graag zo houden.”

Aan de ene kant staan de traditionele Ieren, die nog niet gewend zijn aan de abrupte overgang van hun land van een overwegend agrarische naar een moderne, open economie. Zij zijn vooral bang voor nog meer verandering. Aan de andere kant staan de pragmatisten, die mischien niet minder katholiek zijn, maar het potentieel mislukken van een huwelijk beschouwen als fact of life. Als de kerk misdaad kan vergeven, waarom moet een ongelukkige liefde dan worden gestraft?

“Laat die bisschoppen eerst maar eens voor hun eigen families zorgen”, zegt de galeriebaas Gallagher, refererend aan de Ierse bisschop die onlangs moest opstappen omdat hij ergens een kind had verwekt. Het dreigement dat de Ierse bisschop Thomas Flynn vorige week uitte, dat personen die zijn gescheiden straks geen sacramenten toegediend kunnen krijgen, vindt hij “pure chantage”. “Ik ben wel katholiek , zegt hij “maar als de bisschoppen de zaken zo willen regelen word ik liever islamiet of boeddhist.”