Een premie op een vrouw

In het beroepsonderwijs bestaat een schreeuwend tekort aan vrouwelijke schoolleiders. Een beloning van drie ton moet daarin verandering brengen.

Onderwijsminister Ritzen gaat de aanstelling van vrouwelijke directieleden in een toekomstig Regionaal Opleidingencentrum (ROC) belonen: hij looft 300.000 gulden uit als er een vrouw zitting neemt in de driekoppige directie. 'Voortrekkerij', meent de één. Maar anderen denken dat deze stimulering nodig is om daadwerkelijk vrouwen binnen de directies van de nieuwe grote onderwijsclusters voor beroepsonderwijs en volwasseneneducatie te krijgen. Ervaring heeft geleerd dat bij de stoelendans om hoge posities mannen over het algemeen beter uit de bus komen dan vrouwen.

In de zogenaamde BVE-sector (beroepsonderwijs en volwasseneneducatie) functioneerden een aantal jaren geleden ongeveer 800 zelfstandige scholen. Nu moeten, volgens de nieuwe Wet Educatie en Beroepsonderwijs die volgend jaar van kracht wordt, het Vormingswerk, het Voortgezet Algemeen Volwassenenonderwijs (VAVO), het Beroepsonderwijs en de Basiseducatie uiterlijk in 1998 fuseren tot ongeveer 50 Regionale Opleidingscentra. Een ROC zal worden geleid door een 3-koppige directie. Als het aan Ritzen ligt, is één daarvan vrouw. Ritzen ziet de voorbeeldfunctie van een vrouw in de directie als heel belangrijk.

In het spel rond het vergeven van directiestoelen van de ROC dingen in beginsel alle directeuren van de deelnemende scholen mee, vrouwen en mannen. Het middelbaar beroepsonderwijs is vanouds een mannenwereld, maar in de andere vormen van onderwijs die onder het ROC vallen zijn vrouwen sterk vertegenwoordigd. Voorspelbaar is dat mannen de stoelendans winnen ten koste van vrouwen. Het is zeer de vraag of dat een onderwijsorganisatie ten goede komt.

Cultuuromslag

Drs. C.J.M. Free, algemeen directeur van het Koning Willem I College, dat per 1 januari 1996 opgaat in het regionaal opleidingscentrum voor beroepsonderwijs en volwasseneneducatie in de regio Den Bosch, noemt de voorbeeldfunctie die uitgaat van een vrouw in de directie de minst belangrijke. 'De ROC-organisatie is zo ingewikkeld dat er een geweldige cultuuromslag van de medewerkers nodig zal zijn om deze op juiste wijze vorm te geven. We hebben hier in Den Bosch 900 medewerkers en geven les aan 14.000 studenten-leerlingen. We richten ons op mensen in de leeftijden van 16 tot 70 jaar en variërend vanaf basiseducatie tot en met vwo-niveau. De bijdrage van vrouwen is bij zo'n breed pakket aan onderwijstaken vanzelfsprekend meer dan nodig! Oók in de directie.'

Het Dudoc-college uit Hilversum draagt al de kenmerken draagt van een ROC: alle onderwijstaken vallen onder één directie. De onderwijskundige drs. M.L.J. Wijnen, die als enige vrouw deel uitmaakt van de vijfkoppige directie, verwacht aan te blijven en wil de drie ton graag voor de 5500 leerlingen en 600 docenten van het Dudoc-college reserveren. 'Ik kan me niet voorstellen dat een grote school door uitsluitend mannen zou worden bestuurd', zegt Wijnen. 'Evenmin denk ik dat het goed zou zijn, wanneer alleen vrouwen de directie vormen. Zonder twijfel bestaan er verschillen tussen een meer mannelijke en vrouwelijke aanpak. Maar in mijn geval zijn dat zeker geen stereotypische verschillen. Ik ben niet sociaal-voelender dan mijn manlijke collega's. Wel denk ik dat je minder 'hanig' gedrag krijgt bij een gemengd gezelschap. Er heerst dan geen sfeer van pikorde, wat sterk speelt bij mannen onderling en ook bij volledig vrouwelijke gezelschappen.'

Volgens Free beschikken vrouwen vaak over managementkwaliteiten die de meeste mannen missen. 'De vrouw in de centrale directie doet het bijzonder goed. Ik ervaar vrouwen als zeer consciëntieus, zeer mensgericht en bereid om zaken te doen op basis van hun intuïtie. Dat is volgens mij een belangrijk punt van onderscheid. Per definitie zijn onderwijsinstellingen bureaucratisch. Als zij dat al niet zijn vanuit zichzelf, dan zorgt de wetgever en het ministerie daar wel voor. Een geweldige stroom van regelingen en circulaires stroomt naar de scholen. Degene die aan het hoofd van zo'n school staat, zorgt ervoor dat alle regels goed worden uitgevoerd.'

Een tweede kenmerk van goede scholen is, aldus Free, dat de hiërarchie vrij sterk gelaagd is. 'Er bestaan allerlei managementlagen. Als je bij een ROC tot een hiërarchische structuur wilt komen, dan voorspel ik dat het vernieuwingsproces stopt. Er ontstaat dan een grote afstand tussen de top en de basis. De weg is te lang, dus komen veranderingen niet meer door. Voorheen was de schoolleiding altijd gericht op het beheersen van processen. In het nieuwe werkverband van het ROC moeten processen juist beheerd en gestuurd worden. Dit vraagt totaal andere managementkwaliteiten. Het komt vooral aan op persoonsgericht management. Veranderingen kun je niet met memo's afdwingen. De stoplichten moeten uit de onderwijsorganisaties verdwijnen. Het gaat er niet om wat mag of niet mag, maar wat kán. Vrouwen kiezen vanuit hun geaardheid voor die strategie.'

De vraag rijst of zo'n financiële aanmoediging van de minister wel nodig is. Brengt het de vrouwelijk directie-kandidaten niet in een onwaardige positie? Zijn hun capaciteiten nog maatgevend voor een aanstelling? Gewetensvolle vragen, die al door menigeen eerder zijn gesteld en waar anderen hun weerwoord op gaven. Wijnen: 'Er bestaan voldoende dames die voldoende kwaliteit hebben om een ROC te leiden. Het is wonderlijk dat bij sommige mensen de gedachte post vat dat onbekwame vrouwen aangesteld zullen worden, nu de minister vrouwelijke directieleden drie ton meegeeft. Ik denk niet dat er ergens een vrouw in de directie komt vanwege dat geld. Die vrouwen zijn binnen de scholen al lang als bekwaam bestuurder in functie.'

Herschikking

In Den Bosch heeft men 5 jaar geleden bij de Sectorvorming en Vernieuwing van het Middelbaar Beroepsonderwijs (SVM-operatie) al een ingrijpende herschikking van directieleden meegemaakt. Bij die operatie zijn 8 scholen samengegaan tot één college, met daarboven een vijfkoppige directie. Free: 'Het bestuur heeft toen besloten iedere stoelendans te voorkomen. Men heeft de 35 directieleden die voor een plaats in de centrale directie opteerden, een uitgebreide assessment van meer dan een half jaar gegeven. Na die periode had men een kaartenbak waarin stond wie welke ambitie, kwaliteit en capaciteit had. Van de drie vrouwen die meegedaan hadden, kwam er één op basis van haar kwaliteiten in aanmerking voor een plaats in de centrale directie. Van de 30 directeuren die niet op de geambieerde positie terechtkwamen, ging een deel solliciteren en probeerde zo op eigen kracht weg te komen. Anderen kregen een outplacement-traject aangeboden.'

Weer anderen toonden zich tevreden met een functie binnen de nieuwe organisatie op een ander niveau dan zij als zelfstandige schoolleider kenden. Free: 'Zoiets vraagt aanpassing. Door deze werkwijze werd voorkomen dat de directeur met de grootste school vanzelf een plaats veroverde binnen de centrale directie. Ook werd voorkomen dat allerlei persoonlijke belangen tot groepsbelang werden verheven. We hebben gewoon geïnventariseerd wie de beste papieren had. Gelukkig is dat zonder enige wanklank gebeurd.'

De directeur van Koning Willem I verwacht dat de overgang van de huidige 5-koppige directie naar een 3-koppige ROC-directie per komende 1 januari zonder veel tumult zal verlopen. 'Maar we zitten wel met het probleem dat er 2 man uit moeten. Dat is zuur. Te meer daar de overgang naar het ROC door het huidige vijfspan wordt geleid. Ik raad de besturen van andere ROC's dan ook aan: richt vooral geen nieuwe directie in op basis van macht vanuit de oude situatie, maar doe het procesmatig.'