Tweede ontdekking van Afrika op film

Hart der duisternis - Beelden van Afrika 1910-1930. Samenstelling: Peter Delpeut. Commentaarstem: Johan Leysen. Samba, der Held des Urwalds (1928). Regie: August Brückner. In: Nederlands Film Museum Amsterdam.

De film Hart der duisternis begint met zwart-witbeelden van blanken in tropenpak die op een raderboot een brede rivier opvaren. Toch is dit geen antieke verfilming van Heart of Darkness van Joseph Conrad. Het korte fragment, dat overigens wel begeleid wordt door een voorgelezen citaat uit Conrads beroemde Kongo-novelle, is afkomstig uit een Afrika-documentaire uit de jaren twintig - een van vele die door filmmaker Peter Delpeut (Lyrisch nitraat, Cinéma Perdu) werden verwerkt in een indrukwekkende compilatie.

Het thema van Hart der duisternis is de 'tweede ontdekking van Afrika'. Avonturiers als Stanley en Livingstone hadden Afrika in de negentiende eeuw al uitentreuren verkend en gekoloniseerd, maar dat weerhield filmers uit het eerste kwart van deze eeuw er niet van om die ontdekkingsreizen voor het Europese bioscooppubliek dunnetjes over te doen. En dus zien we hoe Afrika, zoals Roland Barthes het formuleerde, wordt opgevoerd 'als een gevaarlijke poppenkast': witgehelmde jagers schieten op neushoorns en krokodillen, woest beschilderde inboorlingen voeren oorlogsdansen uit, verlegen negerinnen tonen piercings en uitgerekte lippen.

Hart der duisternis, dat in één programma vertoond wordt met de uit 1928 daterende avonturenfilm Samba, der Held des Urwalds ('der erste Negerspielfilm'), zit vol met magnifieke en intelligent gemonteerde beelden - of het nu de onbarmhartige jacht op een leeuw en zijn harem is, het aan land duwen van een reusachtig dood nijlpaard, of de bijna kolderieke achtervolging van een onwillige patiënt door een tropenarts met een grote tang in zijn hand. En wie na 50 minuten geen genoeg heeft van de 'mengeling van angst en fascinatie' (Delpeut) waarvan de vroege Afrika-filmers getuigden, kan ook de films bekijken die voor de compilatie zijn gebruikt: het Filmmuseum in Amsterdam vertoont ze de komende twee weken op speciale avonden rondom thema's als 'Wild Life', 'Op safari', 'Expeditie' en 'Semi-etnografie'.