Ultimatum VS moet beslissing Bosnië forceren

DAYTON, 20 NOV. Na negentien dagen van intensieve onderhandelingen op de Amerikaanse luchtmachtbasis Wright-Patterson is het vredesoverleg over Bosnië gisteren in een beslissende fase gekomen. Om resultaten over de moeilijkste territoriale en constitutionele kwesties te forceren, stelde de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Warren Christopher een ultimatum: maandagmiddag zou een vredesakkoord moeten worden ondertekend danwel de mislukking van het overleg bekend gemaakt worden.

Niet bekend

In de afgelopen dagen leek in Dayton al overeenstemming te zijn bereikt over onder meer een collectief presidentschap voor de nieuwe Bosnische staat; gedemilitariseerde zones van 4 kilometer breed tussen de twee republieken waaruit Bosnië zal bestaan - die van de Bosnische Serviërs en die van de Bosnisch-Kroatische federatie; de voormalige moslim-enclaves Zepa en Srebrenica blijven in handen van de Bosnisch-Serviërs; de moslim-enclave Gorazde blijft in handen van de Bosnische regering; en de Bosnisch-Servische leiders Karadzic en generaal Mladic blijven niet in functie.

Afgezien van de territoriale meningsverschillen, was ook de Amerikaanse hulp bij het opbouwen van een Bosnisch leger een heet hangijzer. Aanvankelijk heeft de Amerikaanse regering toegezegd die steun te willen geven als er een vredesakkord is. Maar inmiddels is de Amerikaanse positie minder duidelijk. Washington is zich bewust geworden van de moeilijkheid die een Amerikaanse dubbelrol met zich mee zou brengen: leider van een neutrale NAVO die toeziet op de uitvoering van het vredesakkoord, en tegelijk militaire steunpilaar van een van de partijen. Voor de Bosnische regering is de Amerikaanse hulp echter een voorwaarde om een akkoord te tekenen.

Terwijl de onderhandelaars in Dayton gisteren aan een lange avond van onderhandelingen begonnen, en ook de Kroatische president Tudjman zich vanuit Zagreb weer bij hen voegde, kwam in New York kort de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties bijeen voor informeel overleg over Bosnie. De Amerikaanse VN-ambassadeur Madeleine Albright bracht de andere leden op de hoogte van de besprekingen in Dayton. Ook zou gesproken zijn over de mogelijke opheffing van de economische sancties tegen het voormalige Joegoslavie, in het geval er in Dayton een akkoord bereikt wordt, en opheffing van het wapenembargo.

Pagina 4: Spanning loopt op

De spanning op de luchtmachtbasis is de afgelopen week geleidelijk opgelopen. Achtereenvolgens waren de Nationale Veiligheidsadviseur van president Clinton, Anthony Lake, en minister van defensie William Perry in Dayton langsgekomen, waarmee ze onderstreepten hoe belangrijk een akkoord voor Amerikaanse regering is. Vrijdag kwam minister van buitenlandse zaken Christopher vervroegd terug van een reis naar Japan, om zaterdag en zondag persoonlijk te kunnen deelnemen aan de onderhandelingen.

Vrijdagavond laat had de Bosnische minister van buitenlandse zaken Muhammed Sacirbey plotseling zijn aftreden aangekondigd. Formeel verklaarde hij zijn besluit uit de noodzaak plaats te maken voor een Bosnische Kroaat. Maar informeel gaf hij aan toe dat spanningen in de Bosnische delegatie een rol hadden gespeeld. Sacirbey, die over veel van de overeenkomsten heeft onderhandeld die hebben geleid tot 'Dayton', was de afgelopen weken in toenemende mate overschaduwd door premier Haris Silajdzic en president Alijah Izetbegovic. Ook zou hij ongelukkig zijn met de richting die de besprekingen uitgingen. Maar Sacirbey (39), die in de Verenigde Staten heeft gestudeerd, zei ook: “Een slechte vrede is beter dan een oorlog.”

Hoewel de leden van de delegaties niet met de pers zouden spreken, wordt die afspraak regelmatig geschonden. Sacirbey kondigde zijn terugtreden, gekleed in spijkerbroek en leren jack, aan in een nachtelijk gesprek met journalisten in de discotheek van de plaatselijke Holiday Inn.

Sinds 1 november vinden op de basis vredesbesprekingen plaats tussen de presidenten van Bosnië, Servië en Kroatië - al heeft de laatste een groot deel van de onderhandelingen, die vooral gaan tussen Bosnië en Servië, niet bijgewoond. De Amerikaanse onderminister van buitenlandse zaken Richard Holbrooke leidt het overleg, waaraan ook de landen van de Contactgroep deelnemen, behalve de Verenigde Staten ook Engeland, Duitsland, Frankrijk en Rusland. Holbrooke wordt bijgestaan door de Europese bemiddelaar Carl Bildt, de voormalige premier van Zweden.

President Clinton heeft nog altijd weinig steun in het Congres voor het zenden van 20.000 manschappen naar Bosnie, als onderdeel van IFOR, de vredesmacht van de NAVO die op de naleving van een eventueel akkoord moet toezien. De voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, de Republikeinse voorman Newt Gingrich, zie gisteren op de televisie dat de president nog altijd niet overtuigend de noodzaak van de troepenzending heeft uiteengezet. De weerstand van het Congres om Amerikaanse levens op het spel te zetten in een conflict waarvan het Amerikaanse belang niet erg duidelijk is, bleek ook vrijdagavond. Het Huis stemde met 243 tegen 171 stemmen voor een voorstel om de president het geld te onthouden voor deelname aan de vredesmacht. Hoewel de president het wetsvoorstel, mocht het ook door de senaat worden aangenomen, zeker met zijn veto zal treffen, was het toch een fikse tegenslag, die de geloofwaardigheid van de Amerikaanse toezeggingen in het vredesoverleg in het geding brengt.