Rietkwintet Calefax, begonnen op het Barlaeus, viert 10-jarig bestaan in de Kleine Zaal; Unieke bezetting dwingt tot een eigen repertoire

Concert Tien jaar Calefax met werken Debussy, Hans Abrahamsen, Mozart, Ravel, Willem van Manen, Ton ter Doest. Concertgebouw Amsterdam, 21/10. Cd Calefax Reed Quintet met bewerkingen door E. Wesly, A. Wesly en R. Hekkema van composities van Debussy, Ravel en Couperin: MDG 619 0658-2.

Decennia geleden werden de ovens er opgestookt tot de temperatuur helse hoogten bereikte. Om deze, tot de verbeelding sprekende, ovens werd het metaalconstructiebedrijf Calefax N.V. op het Bickerseiland respectvol 'de heetste plek van Amsterdam' genoemd. Tegenwoordig verwijst slechts een opschrift op de gevel van een woonhuis annex scheepswerf naar dit vurig verleden, maar de bedrijfsnaam leeft voort in een uniek muziekgezelschap: Calefax, het enige rietkwintet van ons land, en voor zo ver bekend van de hele wereld. Dit jaar bestaat het ensemble tien jaar. Morgen vindt daarom in het Concertgebouw een lustrumconcert plaats, waaraan onder anderen Lucia Meeuwsen, Werner Herbers, George Pieterson, Arno Bornkamp en Harry Sparnaay meewerken.

De saxofonist van Calefax, Raaf Hekkema, fietste in zijn jeugd dagelijks over het Bickerseiland langs de oude scheepswerf naar school, en toen er een naam bedacht moest worden voor het blaasensemble waarin hij speelde, drong die intrigerende naam uit het verleden zich op. De school in kwestie was het Amsterdamse Barlaeus-Gymnasium. In 1985 werd het eeuwfeest van deze onderwijsinstelling luister bij gezet met een opvoering van Sofokles' Elektra, waarbij Willem van Manen de muziek had gecomponeerd.

Alban Wesly, de fagottist van Calefax: “Willem van Manen had indertijd een stipendium om voor het schoolorkest te schrijven, en de unieke bezetting van ons kwintet is hierop terug te voeren. Raaf Hekkema had Willem gevraagd of hij niet een saxofoonduet wilde schrijven. Mijn broer Eduard, onze hoboïst, vroeg of hij niet een hobo en een fagot aan die bezetting kon toevoegen, en ten slotte heeft Van Manen er zelf nog een klarinet bij bedacht. Zo ontstond zijn Barlaeus Blaaskwintet.

“Enkele jaren speelden we in deze bezetting met twee altsaxofoons. Totdat Lucas van Helsdingen de basklarinet ontdekte, wat het harmonisch evenwicht van het ensemble zeer ten goede kwam. Aanvankelijk bespeelde ik als fagottist het enige basinstrument, waardoor je een verhoudingsgewijs vette middenlaag had van twee altsaxen met daarboven de klarinet en de hobo. Toen Lucas vertrok, hebben we niet meer gezocht naar een saxofonist die ook basklarinet speelt, maar hebben we een échte basklarinettist aangetrokken, wat (na nog een wisseling) Jelte Althuis is geworden. De klarinet werd toen al bespeeld door Ivar Berix. De keuze voor de basklarinet maakte een groot gedeelte van ons repertoire onspeelbaar, zodat we veel nieuwe arrangementen moesten maken.”

Daarmee was een unieke bezetting gecreëerd, die afwijkt van het authentieke blaaskwintet (dwarsfluit, hobo, klarinet, fagot, hoorn). Wesly: “Het gewone blaaskwintet is een betrekkelijk willekeurige bijeenraping van blazers uit het symfonieorkest. Een blaaskwintet klinkt heterogener dan ons ensemble door toedoen van de fluit en de hoorn. Omdat wij allen rietblazers zijn, zijn wij meer een consort, zoals een strijkkwartet.”

De repertoirelijst van Calefax telt op dit moment ruim 150 composities, waarvan ongeveer de helft tijdens concerten is gespeeld. Naast de leden zelf, schreven enkele componisten speciaal een stuk voor het kwintet. Niettemin bestaat negentig procent van het repertoire uit bewerkingen. Deze bewerkingen omvatten een slordige acht eeuwen muziekgeschiedenis: van het Viderunt Omnes van de vroeg dertiende-eeuwse Perotinus loopt het via Bach en Mozart naar Debussy, Schönberg en Pärt.

“Wij zien arrangementen absoluut niet als tweederangs”, verduidelijkt Alban Wesly. “Al kost het misschien even tijd om te beseffen dat het niet uitmaakt of je nou een gedrukte noot speelt of een handgeschreven.” In de verdediging: “Het is pure burgerlijkheid als je iets afkeurt, alleen omdat het niet is, wat je gewend bent.” Zakelijk leider Hans Moens: “Ook muziekuitgeverijen reageren soms terughoudend, zoals bij ons arrangement van Arvo Pärts Magnificat Antifonen. Nadat Pärt onze bewerking op een bandje toegestuurd had gekregen, belde hij ons echter op met de mededeling: 'Ich finde es wunderbar!' Het kan Pärt niet schelen of het geheel lijkt op het origineel, als het maar vakkundig is bewerkt. Als het maar klinkt; dat is de ontstaansgrond en bestaansgrond van alle muziek.”

Dit arrangeren door de leden van Calefax is als het polychromeren van bekende zwart-witfoto's. Veelal winnen de afbeeldingen er door aan contrast en perspectief. De beurtelingse inzetten van de blaasinstrumenten in de Fugue van Ravels Tombeau de Couperin versterken op contrastrijke wijze de dieptewerking van het origineel. In de Six Épigraphes Antiques van Debussy wordt een onmeetbare ruimtelijkheid geschapen die de open vormgeving versterkt - om slechts twee voorbeelden te noemen die te vinden zijn op de nieuwe cd met bewerkingen van Franse componisten (Debussy, Ravel en Couperin) die tijdens het jubileumconcert zal worden gepresenteerd. Calefax heeft een lucratief contract afgesloten met de Duitse cd-maatschappij Musik Dabringhaus & Grimm. Voor de komende jaren staan onder meer cd's op het programma met Mozart-kwintetten, Ludus Tonalis van Hindemith, Debussy's Préludes en de Preludes en fuga's van Sjostakovitsj.

Het jubileum van Calefax is haast ongemerkt bereikt. Jarenlang gaf het zijn concerten slechts incidenteel en in de luwte van de concertpraktijk. Calefax debuteerde officieel in 1988 in De Kazerne, een voormalig kraakpand aan de Prinsengracht. Voor die tijd presenteerden de leden zich onder meer als Agi en de Tato's, wat een studentikoze variant is van Agitato, een compositie van Lucas van Helsdingen. Dit werk is opgenomen in het publiekskeuzegedeelte van het jubileumconcert, waarbij de bezoekers hun voorkeurstem kunnen uitbrengen op enkele korte composities, waaronder de ouverture van Tsjaikovski's Notenkrakersuite, een walsje, een tango of een spiritual. Alban Wesly: “Ik hoop dat Agitato gekozen wordt want het is een erg leuk stuk. Misschien mag ik bij deze een stemadvies geven aan uw lezers?”