Forsythe maakt ballet voor de hersenen

Dans: Nederlands Dans Theater 1. Nieuw werk: Four Point Counter, choreografie en licht: William Forsythe, muziek: Thom Willems, kostuums: Stephen Galloway. Reprises: Softly, as I leave you, Paul Lightfoot/collage en Psalmensymfonie, Jirí Kylián/Igor Stravinsky. Muzikale medewerking: het Nederlands Balletorkest en het Koor van het Nederlands Dans Theater o.l.v. Peter Vronski. Gezien: 18 november, AT&T Danstheater, Den Haag. Daar nog te zien: 22, 23 nov en 6, 7 dec. Daarna tournee.

In het wat sfeer, danstaal en muziekkeuze betreft boeiend samengestelde derde programma van NDT1, staat tussen Paul Lightfoots fantasievolle, poëtische en soms ontroerende Softly, as I leave you en Jirí Kyliáns tijdloze meesterwerk Psalmensymfonie, het nieuwste werk van William Forsythe Four Point Counter. Een uiterst intrigerend ballet voor wie geïnteresseerd is in onderzoek naar ongekende bewegingsmogelijkheden, naar nieuwe toepassingen van oude regels, naar het op losse schroeven zetten van traditionele verworvenheden en naar het doorbreken van een geaccepteerde logica. Want Forsythe maakt een nieuwe danstaal die de ingeslapenen weer klaar wakker moet maken. Een beweging spreekt nu louter en alleen nog voor zichzelf.

Het is niet alleen die andere bewegingstaal die je tot mentale arbeid aanzet, het is ook het attent zijn op het tijdsbestek waarbinnen bewegingen en bewegingsfrases gezet worden en wat de ruimtelijke werking ervan is. In Four Point Counter komt van rechtsachter een man het toneel op. Hij voert enkele bewegingen uit en verdwijnt weer. Bij zijn volgende entree krijgt hij vanuit een andere hoek gezelschap van een tweede man die een eigen 'danstekst' invoert. Als beide mannen weer verdwijnen en opnieuw verschijnen, is er een derde man bijgekomen ook met een eigen 'tekst'. Op dezelfde manier wordt de vierde persoon ingeleid. De vier mannen vormen vervolgens een eenheid die toch uit vier losse onderdelen blijft bestaan, omdat een samengaan niet gezocht wordt maar tijdelijk ontstaat en daar geen consequenties aan verbonden zijn. Tegelijkertijd heeft iedere actie van de een wel degelijk een effect op de acties van de anderen. Niet in emotioneel opzicht maar visueel. De structuur van het geheel verandert, de tijd krijgt een andere indeling.

Het gebruikte bewegingsmateriaal is virtuoos, onvoorspelbaar, krachtig, soepel. Binnen het omhulsel van een lichaam zijn er doorlopend heel verschillende impulsen werkzaam die afzonderlijke lichaamsdelen in beweging zetten. De enkele rustpunten en de momenten waarin de individuele dansteksten gedeeltelijk samenvallen krijgen net zoveel gewicht als de duizelingwekkende hoeveelheid bewegingen die als een waterval over je wordt uitgestort.

Zoals vaak bij Forsythe speelt de belichting een belangrijke rol. Hier veroorzaakt een steeds van vorm en plaats verwisselende schaduw van een onzichtbaar draaiend vierkant voor een steeds wisselend beeld. Ook de choreografie krijgt door wisselende lichtintensiteit andere accenten. De overwegend snerpende klanken, die Thom Willems componeerden, roepen suggesties op van metaal verwerkende machines in een holle fabrieksruimte. Ze werken net zo ontregelend als de choreografie.

Four Point Counter doet vooral een beroep op de hersenen. Mijn tweede reactie was er een van een mengeling van bewondering en fascinatie voor zo veel ontdekkingsgeest, zo veel diepgaand research en zo veel kunde en inzet van de uitvoerders Urtzi Aranburu, Jorma Elo, Ken Ossola en Stefan Zeromski. Maar mijn eerste reactie was: wat ben ik ontzettend dankbaar dat we bij NDT een danskunst van Kylián, Van Manen en Lightfoot hebben, want die beroert me veel meer en doet me zo van dans houden.