De echo van Zappa roept luid gejuich op in het Concertgebouw

Concert: Ensemble Modern o.l.v. Peter Rundel met werken van Nancarrow, Zuidam, Zappa. Gehoord: 18/11 Concertgebouw Amsterdam. Uitzending 24/11 Radio 4.

Wil men een overeenkomst aanwijzen tussen de muziek van de spring-in-'t-veld Rob Zuidam, de monomane zonderling Conlon Nancarrow en de gulzige alleseter met geniale trekjes Frank Zappa, dan moet die overeenkomst worden gezocht in het feit dat alle drie componisten hun luisteraars ritmische dictees voorleggen op een postacademisch niveau. Daardoor passeerden zaterdag in de Matinee tijdens het concert van het Ensemble Modern de meest ondoorgrondelijke en onwaarschijnlijke tempoverhoudingen.

Sommige van de uitgevoerde werken zijn ritmisch dermate complex dat zij lange tijd onspeelbaar werden geacht. Conlon Nancarrow keerde uit ergernis over de fysieke tekortkomingen van de musici de uitvoeringspraktijk de rug toe en bekeerde zich tot de pianola, de via een papierrol mechanisch spelende piano die zich gewillig voegde naar Nancarrows grillig geponste wensen. Frank Zappa huilde zijn frustratie uit op de schouders van de synclavier, een muziekcomputer die de stoutste fantasmagorieën verwezenlijkt.

Het Ensemble Modern is één van die jonge gezelschappen die nauwelijks nog technische begrenzingen lijken te kennen. Dat zowel Nancarrow als Zappa vol vertrouwen hun muziek aan hen te spelen gaven, is daarom weinig verwonderlijk. De waanzinnige stekels van Nancarrows Studies for Player Piano (in knappe instrumentaties van Yvar Mikashoff) werden op verbluffende wijze in model gekamd, evenals de parallelle harmonische blokken met hun repetitieve swing in Rob Zuidams Chant. Maar voor een belangrijk deel van het publiek behoorde dit allemaal tot het voorprogramma.

Het Duitse Ensemble Modern deed een gouden greep door de Yellow Shark-suite van Frank Zappa (bestaande uit een aaneenrijging van bewerkte synclavierstukken en all-time Zappa-hits) op het repertoire te nemen. Dat slecht de barrière tussen serieuze en lichtvoetiger muziek en men bereikt daardoor een breed publiek. Zozeer zelfs dat de klassieke tempel aan de Van Baerlestraat kortstondig veranderde in een juichende poptempel, waar de luidruchtige roep om nog meer moois niet van de lucht was.

Hiertoe bood de Yellow Shark-suite opnieuw het materiaal: van dansante popdreunen met frenetieke, unisono gespeelde riedels die als estafettestokjes worden doorgegeven in een ritmische hindernisbaan, tot vrij-atonale pianoduellen in een idioom dat dicht ligt bij Webern en Boulez. Maar Zappa klinkt niettemin als Zappa. Of hij nu gespeeld wordt, zoals vroeger, door zijn eminente popgroepen of door het eminente Ensemble Modern.

De grote afwezige was natuurlijk Zappa zelf. Als er één oeuvre in de muziekgeschiedenis bestaat waarbij de aanwezigheid van de auctor intellectualis van cruciaal belang is, is het wel het oeuvre van Frank Zappa. Maar terwijl Zappa op de Yellow Shark-cd nog persoonlijk het Ensemble Modern introduceerde, moest het publiek zaterdag genoegen nemen met een bevallige vrouwenstem, die meldde dat de stukken van Zuidam en Nancarrow stuivertje hadden gewisseld. Al hoorde men Zappa dan niet spreken, in het hoofd van menigeen zal zijn echo hebben geklonken: 'You came here to see really fine performances, by a really fine modern music ensemble, conducted by a really fine conductor.' Deze Matinee had daarom veel weg van een spiritistische seance waarin de geest van Zappa even tot leven werd geroepen.