Schmidt rechtsomkeert na keuze voor Lafontaine

MANNHEIM, 17 NOV. Een uurtje nadat oud-kanselier Helmut Schmidt (1974-'82) gisteren uit zijn woonplaats Hamburg naar het SPD-congres in Mannheim was vertrokken, ging de autotelefoon. Schmidts vroegere kanselarijminister Hans-Jürgen Wischnewski - wegens zijn goede contacten in de Arabische wereld ook wel Ben Wisch genoemd - meldde zich met een boodschap. En wel met deze: Helmut, schrik niet, maar zoëven is niet Rudolf Scharping maar Oskar Lafontaine gekozen als partijvoorzitter. Wil je nu vanmiddag nog steeds een rede komen houden? Nee, dat wilde Schmidt beslist niet. Hij liet zijn chauffeur dus keren en naar Hamburg terugrijden.

Ging het hier slechts om klein leed van een oude ex-kanselier? Of om meer? Om meer. De verrassende verkiezing van die Oskar Lafontaine uit Saarland zit niet alleen Schmidt dwars.

Maar Schmidt wel allereerst. Want toen hij kanselier was, was het Willy Brandts politieke kleinkind Lafontaine die hem geregeld en uiteindelijk zelfs met succes, een stok tussen de benen stak. Lafontaine was toen - eind jaren zeventig, begin jaren tachtig - al mordicus tegenstander van kernenergie en voorstander van het verlaten van de militaire integratie van de NAVO. Hij was ook tegenstander van het NAVO-dubbelbesluit inzake middellange-afstandsraketten, waarvan Schmidt de geestelijke vader was.

Meer nog: Lafontaine was een drijvende kracht geweest in het SPD-verzet tegen dat besluit, wat de 'wereldeconoom' en strateeg Schmidt - toch al onder vuur wegens zijn financiële politiek - najaar 1982 zijn kanselierschap kostte. En het was ooit ook de jonge politieke upstart Lafontaine die de in 1945 als 27-jarige Wehrmacht-militair gedemobiliseerde Schmidt malicieus oude Pruisische Sekundartugende aanwreef. Oude deugden uit Pruisen dus, zoals plichtsbesef, discipline, respect voor gezag en bevelen. Deugden die niet veel ruimte laten voor tegenspraak, eigen verantwoordelijkheid of vragen naar de zin van bevelen (zoals, en dat bedoelde Lafontaine, die in Hitlers Wehrmacht). Het was op zijn beurt Helmut Schmidt die Oskar Lafontaines toch al moeilijke SPD-lijsttrekkerschap in het 'eenheidsjaar' 1990 verder belastte door hem openlijk ongeschikt voor het kanselierschap te noemen. En die er in het weekblad Die Zeit, waarvan hij na zijn kanselierschap mede-uitgever werd, ook blijk van gaf dat hij niet zó treurig was over de zware nederlaag die Lafontaine in dat jaar tegen Kohl leed. En zodoende was het niet vreemd dat Schmidts auto gisteren rechtsomkeert maakte na dat nieuws uit Mannheim.

Pagina 5: Onruststoker van SPD's linkerflank

De nieuwe SPD-voorzitter werd op 16 september 1943 in Saarlouis geboren in een rooms-katholiek arbeidersgezin. In 1966 keerde hij de kerk de rug toe en werd lid van de SPD, waarin hij een even snelle als sprookjesachtige carrière zou maken. In 1968 zat hij al in het regionale partijbestuur, in 1969 kwam hij in de gemeenteraad van Saarbrücken, in 1976 werd hij burgemeester van die stad. In 1980 voerde hij de SPD als lijsttrekker in regionale verkiezingen naar 45,4 procent (winst 3,6), wat net te weinig was om een coalitie van CDU en FDP te verjagen. Dat gebeurde in 1985, toen de SPD naar 49,2 procent en de absolute meerderheid in de Landdag sprong en Lafontaine Saarlands premier werd, wat hij nog steeds is.

Op veiligheids- en milieugebied en als onruststoker in de SPD had Lafontaine toen al lang een 'linkse' reputatie. Maar dat hij ook origineel is, liet hij bijvoorbeeld blijken toen hij de vakbeweging aanbeval akkoord te gaan met minder loon bij werktijdverkorting. Het gevecht om de 35-urige werkweek bij gelijke betaling was destijds - midden jaren tachtig - hèt grote huzarenstuk van de vakbeweging, Lafontaines opmerkingen deden dus zeer.

In 1989 leek Oskar Lafontaine op weg naar het kanselierschap. CDU-kanselier Kohl had in 1983 en 1987 afgerekend met de SPD-lijsttrekkers Hans-Jochen Vogel en Johannes Rau, en leek duidelijk over zijn hoogtepunt heen. Maar het liep anders. Toen Lafontaine in december 1989 metterdaad als SPD-lijsttrekker werd gekozen, was in de DDR een omwenteling begonnen, Duitsland op weg naar zijn eenheid, terwijl Kohl alsnog onklopbaar raakte als 'eenheidskanselier'.

In de afgelopen jaren kwam Lafontaine ongunstig in het nieuws doordat hij een hem eigenlijk niet toekomend pensioen als burgemeester van Saarbrücken twee jaar lang op zijn rekening had laten bijschrijven en omdat hij nog steeds niet geheel opgehelderde verwijten kreeg over persoonlijke connecties met het 'rosse leven' in Saarbrücken. Kom daar maar eens mee aan bij oude Duitse sociaal-democraten als Helmut Schmidt, Hans-Jochen Vogel of de leiders van Duitse vakbonden, die gisteren bij de nederlaag van de saaie maar 'eerlijke' en degelijke Rudolf Scharping ook even een brok in de keel zullen hebben gehad.