Champagne stroomt nog niet voor CFE-verdrag

BRUSSEL/ANKARA/MOSKOU, 17 NOV. Onderhandelaars van de NAVO zijn er gisteravond in Wenen niet in geslaagd met Rusland tot een vergelijk te komen over naleving van het CFE-verdrag voor de beperking van conventionele wapens in Europa. Het conflict werpt een schaduw over het succes van het verdrag, maar diplomaten hebben goede hoop dat vandaag alsnog overeenstemming wordt bereikt over een verklaring waarin “de contouren van een oplossing zichtbaar worden gemaakt”.

Het CFE-verdrag, dat in november 1990 werd ondertekend in Parijs, voorziet in wederzijdse vermindering van de conventionele bewapening in het toenmalige Warschaupact en op het Europese grondgebied van de NAVO. In de zomer van 1992 werd begonnen met de uitvoering en afgelopen nacht verliep de einddatum, waarop de afgesproken wapenvermindering daadwerkelijk gerealiseerd zou moeten zijn.

Het dispuut concentreert zich op de hoeveelheid wapens die Rusland mag houden aan zijn noord- en zuidflanken. In strijd met het CFE-verdrag wil Moskou extra troepen stationeren in het zuiden omdat Rusland, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, daar nu grenst aan verscheidene instabiele republieken in de Kaukasus, zoals Azerbajdzjan, waar de Turkse invloed groeit. De Russische minister van defensie, Gratsjov, liet daarom eerder deze week al weten dat Rusland “op dit moment” nog niet klaar is om de bepalingen van het CFE-verdrag volledig uit te voeren. “Als we dat wel zouden doen, dan zou dat de veiligheid in ons land bedreigen in het zuiden en in het noorden”, aldus Gratsjov.

Aan NAVO-zijde maakt, niet onverwachts, vooral Turkije zich zorgen over de Russische opstelling en over een al te toegeeflijke houding van met name de Verenigde Staten aan de onderhandelingstafel. “Niemand ontzegt Moskou het recht om de orde en veiligeid te handhaven binnen de eigen grenzen, maar het lijdt geen twijfel dat Rusland bepaalde bedoelingen heeft met betrekking tot de gebieden die buiten zijn grenzen vallen en die worden aangemerkt als het nabije buitenland”, verwoordt een diplomaat in Ankara de Turkse gevoelens. In de Turkse pers wordt er al enkele weken op gespeculeerd dat, als de Russen zich uiteindelijk niet zullen houden aan de CFE-afspraken, de regering in Ankara dan meer troepen en materieel zal overbrengen naar de grenzen met Georgië en Armenië, twee landen van de voormalige Sovjet-Unie die Russische militairen op hun grondgebied moeten dulden.

De problemen verhinderen dat vandaag in Wenen de champagneflessen worden ontkurkt. Maar dat neemt niet weg, dat het verdrag in zijn totaliteit als een groot succes kan worden beschouwd. Belangrijkste doelstelling van het CFE-verdrag, waarover in Wenen 20 maanden werd onderhandeld, was om evenwicht te scheppen tussen de conventionele vermogen van Oost en West. Het verdrag gold destijds een enorme diplomatieke doorbraak, waarbij voor het eerst het beginsel van de 'asymetrische' verminderingen zijn entree deed in de verdragen voor wapenbeheersing.

Voor beide groepen staten (Warschaupact en het Westen) werden in het verdrag gelijke plafonds vastgesteld voor het toelaatbare aantal wapens: 20.000 gevechtstanks, 30.000 gepantserde gevechtsvoertuigen, 20.000 artilleriestukken, 6.800 gevechtsvliegtuigen en 2.000 helikopters. Om aan die algemene doelstelling te voldoen, zijn de afgelopen jaren aan beide kanten van het vroegere IJzeren Gordijn in totaal zo'n 46.000 van dergelijke conventionele wapensystemen vernietigd. Naast deze algemene plafonds werden regionale sublimieten vastgesteld, en over die 'flankbeperkingen' gaat nu het conflict.

De bezwaren van Rusland zijn niet nieuw. Al na het uiteenvallen van het Warschaupact en de ontmanteling van de vroegere Sovjet-Unie liet Moskou weten dat de in het CFE-verdrag beoogde evenwichtssituatie niet langer de werkelijke krachtsverhoudingen in Europa weerspiegelden. In Westerse kringen bestaat wel begrip voor de Russische houding, maar de NAVO-landen hebben altijd geweigerd het verdrag inhoudelijk ter discussie te stellen. Fundamentele wijzigingen kunnen pas worden besproken op de toetsingsconferentie die volgend jaar mei zal worden gehouden, zo reageerde de NAVO.

Tegelijkertijd is de afgelopen maanden achter de schermen wel onderhandeld om tegemoet te komen aan de acute problemen van Rusland. Moskou stelde afgelopen zomer voor om, bij het bepalen van de regionale sub-limieten, zogeheten 'exclusion zones' aan de zuidflank in te stellen. De NAVO verzet zich echter tegen dergelijke 'witte plekken' en kwam afgelopen september met het tegenvoorstel de regionale kaart, die bij het CFE-verdrag hoort, enigzins aan te passen. Door te schuiven met de grenzen van de militaire disctricten in het zuiden van Rusland, zou Moskou wat meer ruimte krijgen om troepen te verplaatsen.

Volgens een diplomaat wordt gestreeft naar “een zachte landing” van het CFE-akkoord. Formeel is sinds vandaag evenwel sprake van een evidente verdragsschending door Rusland, en daar wil men in NAVO-kringen toch ook niet al te licht overheen stappen. De NAVO en Rusland werken op dit moment aan een 'politiek raamwerk' om hun onderlinge relatie opnieuw vorm te geven. De vraag in hoeverre Moskou de CFE-verplichtingen wil nakomen, zal zeker van invloed zijn op de opstelling van de NAVO in die dialoog, zo wordt in Brussel gezegd. De Russische minister Gratsjov van zijn kant, heeft al eens gedreigd dat Rusland het CFE-akkoord niet langer zal naleven indien de NAVO zijn uitbreidingsplannen in oostelijke richting doorzet. Zo bezien markeert het CFE-verdrag niet alleen het einde van Koude-Oorlogperiode, maar dient het ook als ijkpunt voor de toekomstige verhoudingen in Europa.