Het Van Kooten en De Bie syndroom

Hadyn D. Ellis, Jean-Pierre Luauté en Nils Retterst/ol (red.), The delusional misidentification syndromes, Speciale uitgave van Psychopathology, Vol. 27, Pag. 114-268, 1994.

Veel plots uit thrillers lijken rechtstreeks afkomstig uit handboeken over geestesziekten. In de film The invasion of the body snatchers wordt getoond dat buitenaardse wezens exacte replica's maken van alle mensen. De bevolking wordt langzaam door de surrogaatmensen vervangen en de hoofdpersonen komen zo terecht in een wereld waarin alle goede bekenden in bedreigende indringers zijn veranderd. De Franse psychiater Joseph Capgras (1873-1950) beschreef in 1923 een patiënt die precies in deze situatie was terechtgekomen. Mme. M. had verschillende waandenkbeelden, maar het meest opvallend was haar rotsvaste overtuiging dat haar man, kinderen en artsen vervangen waren door exacte dubbelgangers. Capgras sprak over een illusion des sosies, maar dit symptoom zou beter bekend worden als 'Capgras-waan'.

De Engelse neuropsycholoog Hadyn Ellis beschrijft dat het een gevaarlijk waandenkbeeld is: 'Er is bijvoorbeeld een patiënt beschreven die ervan overtuigd was dat zijn familieleden waren vervangen door robots. Hij besloot deze machines te ontmaskeren door een van hen te onthoofden, zodat de elektrische draden en chips zichtbaar zouden worden.' Het is nodeloos te zeggen dat deze patiënt zich dramatisch vergiste. Uit literatuuronderzoek blijkt dat ongeveer een kwart van de mensen met de Capgras-waan lichamelijk agressief wordt, terwijl een groter deel van hen de vermeende indringers verbaal aanvalt.

De waan is ook uitermate triest, wanneer hij niet uitmondt gewelddadigheid. Hij kan bijvoorbeeld optreden bij een beginnende dementie en dan kan iemand de partner waarmee hij al veertig jaar getrouwd is ineens als een vreemde buitenstaander gaan zien. Het gezin krijgt dan niet alleen te maken met een achteruitgang van verstandelijke vermogens, maar ook met een ernstige verstoring van de onderlinge relaties. De patiënt is niet meer bereikbaar voor troost of goed contact. De Capgras-waan komt echter niet alleen voor bij dementie. Hetzelfde symptoom is ook beschreven bij uiteenlopende ziektebeelden als (paranoïde) schizofrenie, ontstekingsprocessen in de hersenen, beroertes en na toediening van medicatie. Ellis: 'Capgras komt voor bij één tot vijf procent van alle psychiatrische patiënten.'

De verklaringen voor het optreden van de Capgras-waan kwamen in eerste instantie van psychoanalytici. Zij dachten dat de waan van een jonge schizofrene vrouw een indirect gevolg was van haar erotische belangstelling voor haar vader. Haar waanidee dat haar vader een sinistere indringer was, zou haar hebben verlost van haar incestueuze gevoelens. Erg waarschijnlijk was deze theorie echter niet, omdat de vrouw ook geloofde dat haar moeder, broer en zus door indringers waren vervangen.

Een andere opvatting stelt dat de Capgras-waan ontspringt uit sterke ambivalente gevoelens. De haat en liefde voor dezelfde persoon zijn zo sterk dat zij gevoelsmatig niet meer verenigbaar zijn. Als oplossing wordt alle haat geprojecteerd op de zogenaamde dubbelganger, terwijl de liefde gereserveerd is voor de afwezige 'echte' gezinsleden.

Ellis: 'Deze verklaring klinkt plausibel, maar is in het licht van andere ziektegeschiedenissen onhoudbaar. Er zijn namelijk ook patiënten beschreven die ervan overtuigd waren dat hun huisdieren of zelfs de spulletjes in huis waren vervangen door exacte replica's. Het is echter moeilijk voorstelbaar dat deze dieren of spullen zulke sterke ambivalente gevoelens op kunnen roepen.'

De Capgras-waan komt volgens Ellis voort uit een organisch defect. Bij alle patiënten bij wie zorgvuldig onderzoek is gedaan, zijn afwijkingen gevonden in de hersenen. Ellis denkt dat de Capgras-waan ontstaat, doordat de patiënt de ander nog wel herkent op een cognitief niveau, maar dat deze informatie niet meer goed wordt doorgegeven aan het limbische systeem waar de gevoelens zetelen. De affectieve reactie op de bekenden blijft uit en daardoor kan het idee ontstaan dat de ander is vervangen door een onpersoonlijke dubbelganger. Ellis: 'Deze situatie is vergelijkbaar met die van pijnpatiënten die morfine krijgen toegediend. De pijn verdwijnt hierdoor niet, maar verliest haar emotionele impact. Het is alsof er één bouwsteen van de menselijke geest is weggevallen.'

Voor het ontstaan van het Capgras syndroom zijn echter twee problemen noodzakelijk. Ellis: 'Aan de ene kant ontbreekt de affectieve reactie op bekenden, maar daarnaast is er ook sprake van een probleem met de oordeelsvorming. Wanneer dat niet het geval is, zal de persoon het ontbreken van de affectieve herkenning beter naar waarde kunnen schatten. Hij zal dan bijvoorbeeld denken dat dit komt, omdat hij zelf zijn dag niet heeft.'

Bij de dubbelgangerswaan is sprake van een 'halve herkenning', maar het is ook mogelijk dat teveel mensen herkend worden. Dit werd voor in 1927 beschreven bij een zevenentwintig jarige vrouw die dol was op het theater. Zij ontwikkelde de overtuiging dat zij voortdurend werd achtervolgd door de actrice Sarah Bernhardt. Bovendien zag zij allerlei vreemden aan voor Sarah Bernhardt. De behandelde psychiaters noemde dit verschijnsel de illusion de Frégoli, naar de Italiaanse komiek die beroemd was geworden dankzij de verschillende typetjes die hij kon uitbeelden. Een Nederlands psychiater zou kunnen spreken over het Van Kooten en de Bie syndroom, omdat in de vele verschillende typetjes toch steeds dezelfde persoon wordt herkend.

De gevolgen van de Frégoli-waan zijn ingrijpend. Er is bijvoorbeeld een patiënt beschreven die moest worden opgesloten, omdat hij voortdurend onschuldige voorbijgangers aanviel. Hij zag hen allemaal aan voor een persoon aan wie hij een enorme hekel had. Volgens Ellis komt dit soort vergissingen voort uit een organisch defect. Vermoedelijk is er sprake van een soort hyperactiviteit van een zeer specifiek onderdeel van het geheugen. Hierdoor zouden zeer verschillende gezichten, toch telkens weer dezelfde geheugeninhoud oproepen; dat wil zeggen leiden tot de herkenning van dezelfde persoon. Deze situatie is misschien enigszins vergelijkbaar met een obsessie, waarbij iemand steeds in dezelfde gedachtengang vervalt. Het is echter wel een zeer specifieke vorm van een obsessie.

Er zijn ook theoretici die denken dat de Frégoli-waan de basis kan vormen voor wanen over het zelf. Zo is weleens geprobeerd de overtuiging van een patiënt dat zij Marylin Monroe was te verklaren aan de hand van een soort overherkenning. De foto's van Monroe waren haar zo bekend voorgekomen dat zij het idee had gekregen dat zij zelf Monroe was. Ellis vindt dit interessante speculaties, maar niet meer dan dat: 'Het zelf is zo'n ongelooflijk complex onderwerp dat ik niet geloof dat wij hier al iets zinnigs over kunnen zeggen.'

De wanen van Capgras en Frégoli zijn volgens Ellis vooral interessant, omdat zijn iets leren over de goed functionerende menselijke geest. Het brein is een ongeloof complex raderwerk. Voor de meesten van ons geldt dat alles probleemloos functioneert, maar er ontstaan al problemen als één bouwsteen van de geest wegvalt.