Een hausse van 'Hoe' en 'How to'; De kracht van het simpele denken

In de jaren dertig begon het fenomeen in Amerika. In de jaren zeventig beleefde het in Nederland een ongekende bloei: de simpele handleiding om je door de moeilijkste terreinen des levens te slaan. In de jaren negentig is er een nieuwe generatie van die werkjes bijgekomen. Alle met één boodschap: wat je wilt, kun je.

Het is een goede manier om de computer in de bibliotheek in verwarring te brengen: vraag hem eens alle titels op te zoeken die beginnen met How to... Als het ding niet meteen op tilt slaat, verschijnt een enorme verscheidenheid aan titels in beeld, variërend van How to win friends and influence people uit 1936 en de klassieker How to lie with statistics (1954) tot meer recente werkjes als How to win an election en How to survive as a working mother. Drie terreinen beslaat het How to-genre, dat vooral in de jaren zeventig populair was, grofweg: hobby's, zakendoen en geluk (in de liefde, maar ook in het algemeen). De laatste categorie beleeft op dit moment een opleving. Aan de boeken-top-tienen van de afgelopen maanden te oordelen gaat het niet best met de geestelijke gezondheid van de Nederlander. Of, zoals Door de Flines, uitgever non-fictie bij Bruna in Utrecht, het zegt: “Mensen zijn meer dan ooit bezig met de vraag: Waar doen we het eigenlijk allemaal voor?”

Afgelopen zomer stond Bruna met vier boeken in de Libris non-fictie top 10. Drie daarvan geven tips voor een gelukkiger leven: Mijn ziel mijn zaligheid van de Amerikaan Wayne Dyer, en Brainjoggen en Het geestige lichaam, beide van René Diekstra. Dyer en Diekstra, samen goed voor een kleine twintig titels, hebben bij de boekenafdeling van de Bijenkorf inmiddels ieder een eigen plank met naambordje.

Uitgever De Flines verheugt zich al op het volgend jaar, wanneer Diekstra een 'sabbatical' heeft. Dan hoeft hij geen les te geven en zal hij meer tijd hebben om te schrijven. Twee nieuwe boeken moeten er in 1996 verschijnen van de Leidse hoogleraar, die hard op weg is om Piet Vroon voorbij te streven als 's lands bekendste psycholoog. Het betreft een 'uitgebreid werk' over relaties en een boek over geestelijke volksgezondheid, behorende bij een tv-serie die Diekstra volgend jaar bij Veronica moet gaan presenteren. De onderhandelingen daarover zijn nog gaande.

Diekstra's boekjes zijn behoorlijk toegankelijk, maar wie het simpeler wil, kan het simpeler krijgen. Het aanbod van huis-tuin-en-keuken psychologen, die eveneens antwoord beloven te geven op de belangrijke vragen des levens, is schier onbeperkt. Een verkoopster van boekhandel Donner in Rotterdam somt de meest verkochte titels op: Je ongekende vermogens, Haal het beste uit jezelf, Succes door groot denken, Bouwen aan succes. Het zijn naar verhouding meer mannen dan vrouwen die deze boeken kopen, denkt ze. “Gemiddeld zijn ze beter gekleed. Zakenmannen die in hun lunchpauze zo'n boekje komen kopen.”

De auteurs van deze boeken spreken de lezer meestal aan met 'je' en 'jij'. “Beste vriend/vriendin”, begint Danny van der Giessen, auteur van Bouwen aan succes, zijn voorwoord zelfs. Op de pagina ernaast staat een foto van een hoop schroot, de total-loss gereden auto waarmee Van der Giessen vijf jaar geleden tegen een vrachtwagen knalde. “In deze auto zat ik. Sindsdien ben ik op zoek naar de kwaliteit van mijn leven”, luidt het bijschrift.

Op de omslagfoto laat Van der Giessen een glimlach zien waarmee je gerust een tube tandpasta kunt aanprijzen. Denk positief en geloof in jezelf is, kort samengevat, zijn 'Bouwen aan Succes-formule'. Zelf brengt hij dit in praktijk door 's morgens, als hij in spiegel kijkt, tegen zichzelf te zeggen: “Ik wil het, ik kan het en ik doe het NU!”

Stel jezelf doelen en ga vandaag aan de slag om die te bereiken, zegt Van der Giessen verder. En stel je vast voor, hoe het zal voelen, “zowel van buiten als van binnen”, als je je doel hebt bereikt. “Wil je een bepaalde auto? Ga dan vast in de showroom kijken en stel je voor dat die later je eigendom zal zijn. Is je doel een bepaald huis? Ga dan vast bij de nieuwbouw kijken of vraag aan de bewoners of je er even in rond mag lopen. Hierdoor wordt het doel in je onderbewustzijn geprogrammeerd.”

Voor Van der Giessen zelf heeft het in ieder geval gewerkt. Twee jaar geleden gaf hij zijn baan als verkoper op. Hij begon een eigen bedrijf (Van der Giessen Personal Management) en verdient nu zijn geld met schrijven en met het geven van seminars.

Hij volgt daarmee het voorbeeld van Emile Ratelband, wiens derde boek Tsjakkaa! in mei van dit jaar verscheen. Vijftigduizend exemplaren zijn daarvan verkocht en het is inmiddels aan een vijfentwintigste druk toe. Bij het 'Ratelband Instituut Nederland' (aan een dependance in België wordt gewerkt) in Oosterbeek kun je ook cassettes bestellen waarop Ratelband vragen beantwoordt als “hoe verander je negatieve stress in positieve stress?” en “hoe versier je elke vrouw die je maar wilt?”

De vraag 'hoe word ik succesvol?' lijkt nog het best te kunnen beantwoord met: schrijf een boek over de vraag 'hoe word ik succesvol?'. Maar zo eenvoudig is het ook weer niet. Om voor de lezer geloofwaardig te zijn, moet je immers zelf eerst enige mate van succes hebben bereikt. Iemand voor wie dat zeker geldt is multi-miljonair Bram van Leeuwen (de 'Prins van Lignac'), auteur van het onlangs verschenen Hoe u ook miljonair wordt! Tips van een top-zakenman. Positief denken vormt ook van zijn boodschap de kern: “Wilt u ook een jacht met achtentwintig bemanningsleden die met toewijding uw schip en uzelf verzorgen? Geloof dan in uzelf en zet door! Leer van mijn ervaring: als u écht wilt dat iets gebeurt, dan kunt u dat laten gebeuren.” Iedereen kan rijk worden, meent Van Leeuwen. “Ik ken niemand die miljonair is geworden door geluk”, schrijft hij. “U wordt rijk door hard en intelligent te werken. Als u dan geluk hebt, verdient u de eerste tien miljoen iets eerder, als u pech hebt iets later.”

Vincent Neervoort uit De Lier, eigenaar van een toeleverings-bedrijf voor de tuinbouw, las een groot aantal 'positieve boeken', zoals hij ze zelf noemt. 'Bouwen aan succes' beviel hem het best: “Het is simpel geschreven en zeer motiverend.” Neervoort heeft er vooral baat bij in zijn werk. “Soms zakt de moed je wel eens in de schoenen. En als je in een down-stemming bent, dan ga je niet zo makkelijk met een klant praten. Dus probeer je jezelf op zo'n moment in een hoera-stemming te brengen. Door een liedje te horen waarvan je vrolijk wordt, of door te denken aan die keer dat je een grote order afsloot.”

Iets wat veel auteurs van geschriften voor zelfhulp bij geestelijke nood gemeen hebben, is een afkeer van professionele hulpverleners. “Niks therapie! Weg met goed bedoelde praatjes door de vaak quasi-psychologen om de onrust en de angst te sussen”, schrijft Ratelband.

De Amerikaan Simon Speyer, auteur van Niet denken maar doen, is het roerend met hem eens. Hij heeft zijn denkwijze daarom 'de schaf-de-psychotherapie-maar-af-methode' gedoopt. Die methode bestaat eruit dat de lezer op een briefje schrijft wie de oorzaak van zijn problemen is (volgens schrijver in de meeste gevallen de vader of de moeder en niet zelden beiden) en dat stuk papier verscheurt en verbrandt. Een ritueel dat dagelijks moet worden herhaald tot de klachten zijn verdwenen. Volgens Speyer is het ook een probaat middel tegen “roken, drinken, gokken of drugs of zelfs tegen kanker”.

“De kern van de boodschap is dat je je lot zelf bepaalt. En dat is gewoon onzin”, zegt Kees van der Velden, psychotherapeut bij het Riagg in Rotterdam. Hij geeft toe dat zijn kijk op de materie misschien wat gekleurd is: “Ik krijg in principe alleen de mensen te spreken bij wie deze methodes niet geholpen hebben. De succesgevallen rijden hier voorbij.” Aan Ratelband is hij wel eens begonnen. “Maar de braakneiging overwint het dan al snel omdat positief-denken-figuren suggereren dat mensen met pech dat aan zichzelf te danken hebben.” Van der Velden vindt dat de recepten van hoogleraar Diekstra niet zoveel verschillen van die van Ratelband. “Hun ego's zijn in ieder geval even groot.”

“Diekstra zegt altijd maar één ding”, aldus Van der Velden, “zij het dan in negen boeken; dat je beter wordt als je je irrationele gedachten opspoort en ontmaskert. Dat is natuurlijk niet waar, want we zitten vol met irrationele gedachten waar we geen last van hebben. Ik denk wel dat hij het zelf allemaal gelooft. Het is een man met een missie, namelijk dat iedereen denkt zoals hij; maar niet hetzelfde inkomen vergaart, want dat zou natuurlijk niet gaan.”

Is het dan allemaal onzin? Zijn er ook boekjes geschreven waar verstandige adviezen in staan? Ja, zegt de psychotherapeut. “How to win friends... van Dale Carnegy bijvoorbeeld, dat vind ik een meesterlijk boek.” Het dateert van voor de Tweede Wereldoorlog, maar is in de bibliotheek nog wel te vinden. Van der Velden: “Ja, je kunt je afvragen waarom er steeds nieuwe boeken verschijnen. Waren de oude dan zo slecht?”