Cel vaak goedkope opbergplaats voor gestoorden

Gevangenisdirecteuren en psychiaters pleitten deze week voor een speciale gevangenis voor psychisch gestoorde gedetineerden. In gewone gevangenissen kunnen zij niet worden behandeld.

ALKMAAR, 16 NOV. Hoofd van de Districts Psychiatrische Dienst Alkmaar J.C. Woestenburg spreekt van een “medisch gênante situatie” bij de opvang van psychisch gestoorde gevangenen. “Mensen die gillend van angst 's nachts rondlopen, stopcontacten afplakken omdat ze bang zijn dat daar straling uitkomt, voedsel weigeren omdat ze denken dat er gif in zit, op de luchtplaats plassen regenwater naar binnen slobberen. Ze hebben behandeling nodig, maar die is er niet. In de gevangenis kun je ze alleen isoleren, maar dat is geen oplossing. Hun juridische status is zelfs zo dat je ze niet kunt dwingen hun medicijnen in te nemen.”

Ongeveer tien procent van de in totaal ruim 10.000 Nederlandse gevangenen heeft een ernstige psychische stoornis. Driehonderd van hen zijn volgens Justitie in feite 'detentie-ongeschikt'. Daarnaast lijden ongeveer zevenhonderd aan een 'ernstige persoonlijkheidsstoornis'. Het aantal psychisch gestoorden is het grootst in de huizen van bewaring, waar verdachten in voorlopige hechtenis zitten en gevangenen die hun tijd al hebben uitgezeten wachten op plaatsing in een tbs-kliniek. Psychisch gestoorden kunnen alleen tot tbs worden veroordeeld als zij een zwaar delict hebben gepleegd. Is dit niet het geval, dan komen zij terecht in een gewone penitentiaire inrichting.

Directeur P.E. de la Chambre van de penitentiaire inrichting Almere (in oprichting): “In feite zijn de huizen van bewaring voordelige 'opbergplaatsen' voor psychisch gestoorden en drugsverslaafden die een delict hebben gepleegd. Je zou de psychisch gestoorde gedetineerden kunnen overhevelen naar de gezondheidszorg, aangezien ze daar beter op hun plaats zouden zijn. Maar een ziekenhuis is per dag ruim tweemaal zo duur als een gevangenis per opgenomene.” Volgens De la Chambre worden gevangenen soms overgeplaatst naar de geestelijke gezondheidszorg, maar gaat het daarbij om een zeer klein aantal. “Je raakt ze haast niet kwijt.”

Een van de initiatiefnemers van het plan voor de bouw van een speciale gevangenis voor psychisch gestoorden is directeur C. Boeij van de penitentiaire inrichting Toorenburg in Heerhugowaard. De gestoorde gevangenen zijn voor hem een grote last. “Hun gedrag is onberekenbaar. Ze vragen veel aandacht, steken cellen in brand, beschadigen zichzelf, vallen bewaarders aan, weigeren medicijnen in te nemen, maken rare opmerkingen, worden gemeden.” De gevangenis/kliniek met veertig plaatsen die Boeij voor ogen heeft zou moeten worden gebouwd op het terrein van een psychiatrisch ziekenhuis in Heiloo. Volgens Boeij zou een goede behandeling kunnen voorkomen dat de psychisch gestoorde delinquenten buiten de gevangenis weer in hun oude gedrag vervallen, zoals nu vaak gebeurt.

Om aan de grootste problemen het hoofd te bieden, beschikt een aantal penitentiaire inrichtingen inmiddels over een afdeling Bijzondere Zorg of een 'Individuele Begeleidings Afdeling' (IBA). Op de IBA's kunnen 24 gevangenen worden opgevangen die het gewone gevangenisregime niet aankunnen. Behalve mensen met een psychiatrische- of persoonlijkheidsstoornis gaat het daarbij om zwakbegaafden, die vaak vastzitten voor lichte ontucht. J. van der Zande, als maatschappelijk werkster van de reclassering werkzaam op de IBA van het huis van bewaring Arnhem-Zuid: “De andere jongens vinden hen viezeriken. Ze zijn ook niet slim genoeg om met een ander verhaal te komen, dus worden ze getreiterd. 'Pas maar op, ik pak je in de douche'.”

In totaal zijn er momenteel 163 plaatsen op de individuele-begeleidingsafdelingen. Gezien het toenemende aantal psychisch gestoorde gedetineerden zal dit aantal volgens een woordvoerder van Justitie komend jaar worden uitgebreid. Van werkelijke behandeling is echter ook op deze afdelingen geen sprake. Bij crisis kunnen de gevangenissen nog tijdelijk een beroep doen op de Forensische Observatie en Begeleidingsafdeling (FOBA) van de Bijlmerbajes. Van der Zande: “Dat doen we als mensen alleen nog maar in wanen praten, het idee hebben dat wij ze willen afmaken, hun angst uiten met agressie.” De FOBA beschikt over 54 plaatsen en kent wachtlijsten.

De huizen van bewaring hebben daarnaast te maken met de lange wachtlijsten voor tbs-klinieken. Gedetineerden die na hun gevangenisstraf nog tbs hebben gekregen, moeten vaak één to anderhalf jaar wachten in een huis van bewaring tot er plaats is in een kliniek. In het huis van bewaring Arnhem-Zuid worden momenteel tien van de 24 plaatsen op de IBA ingenomen door deze wachtenden. Van der Zande: “Voor die mensen is het verloren tijd. Die horen eigenlijk heel ergens anders.”