Berghem ruilt weerzin in voor berusting

Gemeentelijke herindeling is voor met opheffing bedreigde gemeenten een fantoom. Zo was het ook in het Brabantse Berghem. Maar nadat dit dorp twee jaar geleden opging in Oss is de angst voor het verlies van “het eigene” goeddeels verdwenen. Of is het berusting?

BERGHEM/OSS, 15 NOV. Het vrijheidsbeeldje voor het gemeentehuis, waarin nu een farmaceutisch bedrijf is gevestigd, staat er nog. Het stelt voor een echtpaar met kind te paard. In een begeleidend vers wordt gesproken van “Berghemnaren fier en bewust die strijden zullen alle dagen totdat het spook der herindeling rust.” Maar bijna twee jaar nadat het 5.500 inwoners tellende dorp opging in het aangrenzende Oss is er nauwelijks meer iets te merken van het oproer dat kraaide.

De weerzin is ingeruild voor “berusting”, zoals L. van Oorsouw, voormalig wethouder van Berghem en nu lid van de dorpsraad zegt. Een man die met een vuilcontainer sjouwt, mompelt zonder veel overtuiging iets over “de eigenheid” die verloren zou gaan door de bouw van misschien 2.000 woningen in het uitbreidingsplan Piekenhoef. Daardoor zal Berghem twee keer zo groot worden. In de hulpsecretarie zegt ambtelijk secretaris van de dorpsraad W. van Erp: “Het wantrouwen is bijna helemaal verdwenen. De manier waarop hier de problemen te lijf zijn gegaan is voor andere gemeenten die opheffing te wachten staat, blijkbaar een schoolvoorbeeld. We krijgen aanvragen voor informatie uit het hele land.”

Gemeentelijke herindeling houdt de gemoederen flink bezig, niet alleen in Brabant, waar de operatie in volle gang is, maar ook in Drenthe en Gelderland. Angst voor het verlies van de eigen identiteit en voor vergroting van de afstand burger-bestuurder is de drijfveer.

Dat was ook het geval in Berghem toen daar eind jaren tachtig - overigens niet voor de eerste keer - opgaan in Oss ter sprake kwam. Met duizenden ging men per fiets naar het provinciehuis in Den Bosch. Onder hen was profwielrenner Gert-Jan Theunisse, die toen nog in Berghem woonde. Van Oorsouw sprak destijds in deze krant van “het kappen in gezond hout”, immers de gemeente was financieel gezond en had de zaakjes bestuurljk prima in orde. Het bloeiende verenigingsleven - er zijn in Berghem meer dan 60 verenigingen - zou de “ruime subsidiëring” verliezen. Kortom: inlijving bij Oss zou leiden tot een totale ontwrichting van de hechte gemeenschap.

Van Oorsouw nu: “In de samenhang is in de twee jaar geen verandering gekomen. Tot nog toe zijn geen verenigingen in geldproblemen gekomen. De dorpsraad functioneert naar genoegen. We hebben het gevoel dat we serieus worden genomen, hoewel men ons in Groot-Oss wel eens onwetend laat over plannen, waarschijnlijk omdat men ons beschouwt als extra hobbel in de besluitvorming.”

De Osse burgemeester E. P. van Veldhuizen wordt wel de “geestelijke vader” genoemd van de dorpsraden (ook het bij Oss gevoegde Megen heeft een dorpsraad, red.). Fractievoorzitter J. Ras van de grootste partij, het CDA, in de Osse raad en zelf inwoner van Berghem en destijds tegenstander van de samenvoeging: “Van Veldhuizen besefte maar al te goed dat, wilde hij Berghem en Megen niet te zeer tegen zich in het harnas jagen, er wat moest staan tegenover de opheffing. Hij heeft zich in de twee jaar voorzitterschap van de dorpsraden een wijs man getoond die iedereen in zijn waarde laat. Dankzij hem, maar ook dankzij het goed functioneren van de raden, voelen beide dorpen zich allerminst behandeld als buitenwijken van Oss. Het instellen van de dorpsraden heeft meer dan een kosmetisch effect gehad.”

Tijdens de verkiezingen die nodig waren na het ontstaan van de nieuwe gemeente, kon de kiezer twee stemmen uitbrengen: een op de gemeenteraad, de ander op de dorpsraad. Berghem heeft nu een vertegenwoordigend lichaam van vier politici en drie vertegenwoordigers van het verenigingsleven.

Instelling van een dorpsraad kan op grond van artikel 82 van de Gemeentewet. Een dergelijk orgaan heeft een overwegend adviserende bevoegdheid. In de afweging zal altijd het belang van het grote geheel prevaleren boven dat van een van de dorpen. De verkiezingen brachten nog een verrassing. De uit Megenaren en Berghemnaren bestaande politieke partij Voor De Gemeenschap (VDG) kreeg vijf zetels in de Osse raad en heeft nu een wethouder, die volgens Van Oorsouw wordt gezien als “de wethouder van beide dorpen”.

De dorpsraden mogen behalve over de woningtoewijzing en het beheer van de accommodaties, zoals daar zijn het gemeenschapshuis De Bergplaats en de sportzaal, ook beslissen over de besteding van een potje met geld. Op basis van een convenant is er jaarlijks 20.000 gulden te besteden aan evenementen zoals de vermaarde verlichte carnavalsoptocht en “De 10 van Berghem”, een trimloop. Uit het zogenoemde “vrije budget” van 25.000 gulden kon onder meer harmonie Concordia twintig nieuwe uniformen aanschaffen.

Het niveau van de subsidies, die vóór de samenvoeging nog vlug even met 100.000 gulden werden verhoogd, zal in vijf jaar tijd worden teruggebracht tot het meestal lagere niveau dat in Oss geldt. Maar dat betekent volgens dorpsraadssecretaris Van Erp niet dat alle verenigingen erop achteruit gaan. “Het jeugd- en jongerenwerk en de peuterspeelzalen worden er beter van. Er kwamen meer speelvoorzieningen. Voor de echte minima is er een ruimer kwijtscheldingsbeleid gekomen. Maar de onroerendzaakbelasting en de reinigingsheffing zijn met 100 procent omhoog gegaan en op 1 januari komt er een hondenbelasting.”

Hoewel het bestuurlijke en politieke landschap er in Berghem ogenschijnlijk arcadisch bij ligt, is toch sinds een jaar de werkgroep Leefbaar Berghem actief met als leden onder meer pastoor H. L. van Genugten, de opbouwwerker G. Teunissen en de chemisch analist K. Govers. Ze zijn, zeggen ze in de ruim bemeten pastorie, bezorgd over de mogelijk “explosieve groei” van Berghem door de uitvoering van het plan-Piekenhoef in Berghem-Zuid. Berghem-Zuid wordt van de oude kern gescheiden door de spoorlijn Oss-Nijmegen. Daardoor, vrezen de werkgroepleden, kan er in het dorp een tweedeling ontstaan of men zou de spoorweg moeten ondertunnelen om daarmee, zoals ze zeggen “desintegratie te voorkomen”. Volgens de werkgroepleden is er zeker nog sprake van een “verlies van geloof in de politiek, want ondanks alle protest zijn we uiteindelijk toch als zelfstandige gemeente opgeheven. Oss pleegt met Piekenhoef een overval op de identiteit van Berghem.”

Als de avond is gevallen ziet men op het hoogste punt van het voormalige gewestelijke vuilstort een door schijnwerpers verlichte witte gestalte. Het is de Maagd Maria. Ze werd er tussen het afval gevonden. Nu waakt ze over wat pastoor Van Genugten noemt “het geluk van de Berghemnaren”. Voor wie in wonderen gelooft, doet ze dat kennelijk niet helemaal zonder succes.