Perm Motors gaat over van zwaarden op ploegscharen

Rusland krijgt hulp van drie Nederlandse bedrijven bij de omschakeling van militaire naar civiele produktie. Perm Motors wil motoren van Mig-straaljagers gebruiken voor stroomopwekking. Van zwaarden naar ploegscharen.

Hoe gebruik je het belangrijkste onderdeel van een Russische Mig-straaljager waaraan na het tijdperk van de Koude Oorlog niet veel behoefte meer bestaat, voor een elektriciteitscentrale? Hoe kun je honderdduizenden werknemers die tot vijf jaar geleden voor het defensie-apparaat van de Sovjet-Unie werkten, omscholen tot roducenten in de civiele industrie?

Industriële experts in Rusland weten intussen wel hoe dat moet, maar ze hebben adviezen van hun westerse collega's nodig om de kwaliteit en betrouwbaarheid van hun produkten op te voeren tot een niveau dat de markt vraagt, en voor het management van zo'n nieuwe aanpak. Vorige week is een Russische degelatie uit de stad Perm, achter het Oeral-gebergte, op uitnodiging van het ingenieursbureau Kema in Arnhem op bezoek in Nederland om plannen voor omschakeling van twee enorme fabrieken meer vorm te geven.

Tot de glasnost van Gorbatsjov en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie maakte de fabriek Perm Motors en een dochteronderneming met 35.000 arbeiders een pakket gespecialiseerde produkten voor het hele Oostblok, uiteenlopend van raket- en vliegtuigmotoren, straaljagerturbines en landbouwwerktuigen tot breimachines, zonder zijn eigen klanten te kennen. Algemeen directeur Viktor Pykhteyev: “De staat bestelde altijd een vast aantal vliegtuigen en onderdelen, die gingen naar Defensie en Aeroflot, ook een staatsbedrijf. Die zekerheid is ons compleet ontvallen. In de afgelopen twintig jaar produceerden we 30.000 motoren voor helikopters voor de hele Sovjet-Unie. Dat aantal is drastisch verminderd. De staat betaalt niet meer, Aeroflot is in een crisis geraakt, geprivatiseerd en bestelt niet meer.”

Perm was tot 1990 een van de gesloten steden, althans voor buitenlanders. Perm Motors werd in 1933 gebouwd, en geleid door militairen, op foto's in uniform afgebeeld met veel onderscheidingen. Sovjet-leiders bezochten de stad als er iets te vieren was: een nieuwe motor voor een Mig, Tupolev, Iljoesjin, of voor een ruimteraket.

Sinds 1992 is de militaire produktie in Perm met 90 procent teruggelopen, bekennen de Russen. Perm Motors heeft zijn personeelsbestand met 20 tot 30 procent moeten inkrimpen. Volgens Kema-medewerkers die Perm de laatste jaren hebben bezocht, is de produktie van een aantal fabrieken na 1990 nog een tijdlang op de oude voet doorgegaan, zoals de socialistische planeconomie van vóór 1990 voorschreef.

Pagina 19: PLOEGZWAARDEN

Binnenkort behoort die mogelijkheid tot het verleden en worden alle Russische ondernemingen aan de tucht van de markt onderworpen. Want per 1 januari wordt een nieuwe wetgeving in Rusland van kracht, die het mogelijk maakt dat bedrijven die hun rekeningen niet meer kunnen betalen, failliet gaan. Ook de eens zo trotse staatsbedrijven moeten overstag: wie geen opdrachten en orders heeft, kan niet voortbestaan. Voor Rusland betekent dat een nieuwe industriële revolutie die veel sneller om zich heen grijpt dan het na-oorlogse produktiesysteem van de Sovjet-Unie vorm heeft gekregen.

De Russen zien wel in dat het hoog tijd is voor verandering. Dat ze zelf op zoek moeten naar klanten, en niet alleen in eigen land. Voor Perm Motors bestaan er goede kansen op de energiemarkt. Vorig jaar hebben Kema in Arnhem (engeneering, testen en kwaliteits-certificatie) Koninklijke Schelde Breda boilers (ketelbouw) en ingenieursbureau Stork Comprimo een consortium gevormd om Perm Motors te adviseren over het gebruik van straaljagerturbines voor de bouw van kleine elektriciteitscentrales.

Directeur Viktor Pykhteyev van Perm Motors ziet grote kansen voor warmte/krachtcentrales in het uitgestrekte gebied van de Russische Federatie. Weliswaar kent Rusland het grootste centrale elektriciteitsnet van de hele wereld, van de grens met Wit-Rusland tot Vladiwostok in het oosten, maar in afgelegen gebieden beschikken de bewoners van veel kleine dorpen niet over elektriciteit. Ook bij de olie- en gaswinning in Siberië en de noordelijke kustgebieden kunnen de kleine stroomfabriekjes met een capaciteit van 5 tot 25 Megawatt die Perm Motors op de markt wil brengen, goede diensten bewijzen. Een centrale van 10 Megawatt kan voldoende stroom en warmte voor een klein ziekenhuis produceren, en met 25 Megawatt kan een dorp van elektriciteit worden voorzien. Globaal marktonderzoek heeft uitgewezen dat er binnen de Russische Federatie vraag bestaat naar zeker 80.000 van deze kleine centrales.

Medio volgend jaar wilen Perm en het Nederlandse consortium een demonstratie-eenheid gereed hebben, met de straaljagerturbine van de Mig als belangrijkste onderdeel. De centrale moet mobiel zijn, makkelijk in een container te verplaatsen van het ene naar het andere project of dorp. De Nederlandse overheid steunt het project met een subsidie van 2 miljoen gulden, voor technische assistentie en de noodzakelijke meet- en regeltechniek. Het grootste deel van de begroting (5,5 miljoen dollar) wordt gefinancierd door de Russische energie-onderneming Gazprom.

Die heeft om twee redenen belangstelling: met de kleine, mobiele centrale kan overal in het land elektriciteit beschikbaar komen voor projecten in de olie- en gaswinning en transport door pijpleidingen, zonder gesleep met dieselolie voor aggregaten. Want de warmte/krachtcentrale kan net zo goed op aardgas draaien. Bovendien wil Gazprom ook op de elektriciteitsmarkt een rol gaan spelen. “Een van onze veelbelovende activiteiten id deelname in de produktie, bedrijfsvoering en eigendom van centrales in de Russische Federatie, de GOS-republieken en andere landen”, zei de voorzitter van de raad van bestuur R. Vyakhirev vorige week nog tijdens een conferentie in Londen.

Vrijwel alle Russische verbruikers van elektriciteit zijn nu nog afhankelijk van het centrale systeem voor produktie en distributie dat wordt bestuurd door het staatsbedrijf Roa-Ees. “Dat bedrijf heeft een volstrekte monopoliepositie. Je bent verplicht de prijs te betalen die zij berekenen. Maar het systeem is niet efficiënt en dus onnodig duur. Bovendien is de stroomvoorziening niet betrouwbaar. Er zijn nogal eens storingen, een nadeel voor de burgers en bedrijven. Wij willen met onze kleine centrales een goedkoper en kwalitatief beter alternatief bieden”, zegt een van de Russische bezoekers in Arnhem.

Volgens ir. J. Hoefnagels van Kema, leider van het Nederlandse consortium, “hoef je de Russen op het gebied van de techniek van warmte/krachtcentrales niks te leren”. “Moskou heeft met zijn 15 miljoen inwoners alleen maar centrales van dit type, al is het rendement veel lager dan bij ons. Maar Nederland heeft met hetzelfde inwonertal nog heel wat oude centrales die alleen maar stroom leveren en de warmte door de schoorsteen en het koelwater verloren laten gaan. Wat dit betreft zijn de Russen ons ver vooruit. In dat klimaat is warmte net zo kostbaar als elektriciteit.”

Ook beschikken de Russen volgens Hoefnagels veelal over een uitstekende technologie, zoals de vliegtuigturbines en raketmotoren van de fabriek in Perm bewijzen. “Maar wat de Russen wel van ons kunnen leren is een efficiënte bedrijfsvoering, het management en systemen om zuiniger met energie om te gaan.”

Hoefnagels' collega ir. Ad Verkooijen: “Hun gasturbine-technologie, vooral die van de Migs, is van zeer goede kwaliteit. Het gaat er in dit nieuwe project om dat ze met die techniek geld gaan verdienen. Maar dan moeten ze een kwaliteitscentrale aanbieden die reproduceerbaar en bedrijfszeker is èn aantrekkelijk geprijsd, waardoor ze ook op de Westerse markt naam zullen maken.”

Nederland heeft veel ervaring met zuinige warmte/krachtcentrales. Kema en Comprimo kunnen die kennis en ervaring overdragen. Schelde Breda boilers heeft nog een ander belang bij het project: de fabriek in Perm zou op den duur een veel goedkopere leverancier van degelijk ketels kunnen worden, en eventueel van complete centrales. “Wij hebben in Nederland maar één fabriek die turbines maakt: Thomassen-De Steeg. Maar dan gaat het nog om een Amerikaanse licentie”, aldus Verkooijen. “Het zou heel mooi zijn als de Russen erin slagen om met de hulp van Nederlandse bedrijven goede, betrouwbare en goedkope centrales op de markt te brengen. Daar is ook in Nederland een flinke behoefte aan.”