In Vladivostok wordt het criminele geld langzaam legaal

Vladivostok, 9.360 kilometer ten oosten van Moskou, werd vroeger vanwege zijn vermeende schoonheid wel het San Francisco van Rusland genoemd. Toen de voorheen gesloten havenstad in 1992 toegankelijk werd voor buitenstaanders luidde de voorspelling dat Vladivostok zich zou ontwikkelen tot een Russisch Hongkong. Een tussenstand drie jaar later: sommige buurten zitten zonder stroom, de haven is tussen de middag wegens lunch gesloten en de automobilisten rijden met het stuur aan de verkeerde kant.

Zeg niet dat er in Vladivostok niets verandert. Vijf jaar geleden was deze stad een topgeheime marinehaven omgeven door even geheime militaire industrie. Vladivostok was een Russische basis in een uithoek van het Sovjet-rijk, die het dunbevolkte Siberië moest beschermen tegen de Aziatische machten China en Japan. Primorije, de provincie waarvan Vladivostok de hoofdstad is, was in 1991 verantwoordelijk voor 80 procent van de zeevaart en voor 25 procent van de industriële produktie in het Russische verre oosten. De provincie telde alleen al negentien grote militaire fabrieken, waarvan negen in Vladivostok, die van alles maakten, van kernonderzeeërs tot gevechtshelikopters.

Voor de 675.000 bewoners (de ruim 100.000 militairen werden niet meegeteld) bracht deze speciale status in de Sovjet-defensie een relatief goed leven met zich mee. De stad werd door Moskou ruimhartig van levensmiddelen voorzien: waspoeder en kleding kwamen met de trein (reistijd: zeven dagen) en met het vliegtuig (acht uur). Daar kwam bij dat Vladivostok even zuidelijk ligt als Florence en door de natuur rijkelijk is bedeeld met heuvels en stranden. 'Als ze in Siberië in de sneeuw zitten, zwemmen wij nog heerlijk in zee', zo luidde een plaatselijk gezegde. Nikita Chroesjtsjov doopte Vladivostok dertig jaar geleden al het 'Russische San Francisco'. De baai waaraan de stad ligt, heet ook bijna zo als die in Amerika: De Gouden Hoorn.

Vier jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is het geen goud dat er in de haven ligt, maar roest. De eens zo trotse Stille Oceaan-vloot, gebouwd om het zwaarste vijandelijke offensief te doorstaan, is machteloos tegenover de drastische vermindering van de defensieuitgaven. De voorheen zo prestigieuze militaire fabrieken kunnen wegens gebrek aan overheidsopdrachten hun elektriciteitsrekening niet betalen. Hierdoor gaat in delen van Vladivostok bijna dagelijks enkele uren het licht uit en is er soms weken achtereen geen warm water.

De afstand tot Moskou heeft Vladivostok tot een van de duurste steden in Rusland gemaakt. De rust van vroeger is verstoord door misdaadorganisaties die gemiddeld twee moorden per dag plegen. Een van de weinige goedlopende nieuwe winkels in Vladivostok is De Sluipschutter, gespecialiseerd in benodigheden voor de jacht. Op dieren of op mensen, dat laten de verkopers in het midden.

Dit lijkt misschien weer zo'n verhaal over een Russische provinciestad waarmee het niet goed gaat, maar Vladivostok is anders. De stad is anders omdat zij samen met het nabijgelegen Nachodka over een grote haven beschikt die in potentie een enorm achterland kan bedienen. Vladivostok is anders omdat het in de onmiddelijke nabijheid ligt van Japan, China en Zuid-Korea - drie Aziatische tijgers rondom een ontwakende beer. Vier jaar geleden, toen de stad niet langer verboden gebied was voor buitenstaanders, werd voorspeld dat Vladivostok het Hongkong van Rusland zou worden.

Wat is daarvan al op straat te zien? De meeste bouwvakkers, landarbeiders en marktkooplui zijn Chinees. De huishoudelijke apparaten die door nieuwe lichtreclames worden aangeprezen, zijn Koreaans. En de auto's die in verkeersopstoppingen staan, zijn Japans. Het gaat bij die auto's om oudere modellen die door vissers en naar verluidt zelfs de marine tweedehands in Japan worden gekocht. Het stuur zit dus niet links, zoals in continentaal Europa en Rusland, maar rechts. Wat dit voor de verkeersveiligheid in Vladivostok betekent, laat zich raden.

Daar staat tegenover dat die tweedehands Japanse auto's aan de achterkant maar liefst twee nummerborden hebben. De verkeerspolitie verstrekt bij registratie van de auto namelijk de gebruikelijke langwerpige Russische nummerplaten, maar die passen niet op de voor binnenlands gebruik bedoelde Japanse auto's. Althans niet op de daarvoor bestemde plaats, want de Japanse nummerplaten zijn korter. De verplichte Russische nummerplaten worden dus maar ergens meer aan de zijkant of onder de bumper aangebracht. Een ander regel vereist echter dat de cijfer- en lettercombinatie in het donker wordt verlicht. Daartoe fabriceert de automobilist zelf een tweede 'Japans formaat' nummerplaat, die wel op normale plaats past. Zo is aan beide eisen van de verkeerspolitie voldaan en niemand in Vladivostok kijkt er nog van op.

Hoever is de Russische haven al op weg om een Hongkong te worden? “Laat me niet lachen, de haven is tussen twaalf en één gesloten wegens lunch!”, antwoordt Erik Azulay, onderdirecteur van het stuwadoorsbedrijf 'Links'. Vrachtwagens die lading komen ophalen of agenten die papierwerk willen afhandelen, moeten dan maar een uurtje wachten, aldus de vloeiend Russisch sprekende Amerikaan die voor zijn klanten douaneformaliteiten, opslag en transport regelt. “In potentie is de markt er, maar ik heb de indruk dat de autoriteiten er alleen maar geld uit proberen te slaan en niets willen investeren.”

Terwijl belastingen en importheffingen blijven stijgen, is de autoweg tussen de containerterminal van Nachodka en de stad Vladivostok al drie jaar onveranderlijk opgebroken wegens 'onderhoud'. “Veertig procent van de import naar Ruslands verre oosten loopt via deze haven en al die vrachtwagens moeten over een weg die nog steeds niet is geasfalteerd”, verzucht de stuwadoor. “Het is 180 kilometer modder en kuilen. En dat moet het nieuwe Hongkong worden?”

Azulay noemt het zakendoen in Vladivostok in vergelijking tot Moskou 'ongeveer tien keer zo moeilijk'. Dat komt onder andere door de bijna tienduizend kilometer die beide steden uit elkaar liggen. Moskou is nog steeds het centrum van Rusland en in een sterk gebureaucratiseerde en gecentraliseerde samenleving wil dat wat zeggen. Toen Azulay, een voormalig werknemer van de Amerikaanse scheepvaartonderneming Sealand, zijn eigen bedrijf oprichtte moest hij voor registratie naar Moskou. De procedure duurde vier maanden. Als hij wil onderhandelen over de tarieven van de spoorwegen, moet hij naar Moskou. Ja, zelfs als hij voordelig naar het nabijgelegen Seoul of Vietnam wil vliegen, moet hij via Moskou. “Er is één voordeel”, erkent de stuwadoor echter. “Als het zakendoen hier makkelijker was, zou ik geen werk meer hebben.”

Toch is er wel economische ontwikkeling zichtbaar in Vladivostok. Tussen het bier uit Japan, (merk: Asahi, prijs: zes gulden per fles) en de wijn uit China (De Grote Muur, 20 gulden per fles ) staat in de kiosken nu ook Monarskaja mineraalwater te koop. Geproduceerd door een plaatselijke ondernemer die vroeger in de visverwerking zat. En de bierfabriek Primorije, die drie jaar geleden naar verluidt nog een drank produceerde waarvan de consument van tevoren nooit wist hoe die zou smaken, brengt nu gepasteuriseerd bier op de markt onder het merk Bootsman. Het nieuwe bier zit nog steeds in de in Rusland gebruikelijk halve liter-flessen met de etiketten er schots en scheef opgeplakt, maar het smaakt zeker zo goed als Asahi.

Ook is er in de voormalige kruidenier voor de marine onlangs een muziekwinkel gekomen, waar de klant met een wekelijkse top tien wordt geattendeerd op de nieuwste cassettes en CD's. En de reiziger die 's morgens niet in het Intoerist-hotel wil ontbijten met koude kip kan terecht in de Magic Burger, waar de hamburgergerechten bijna hetzelfde heten als bij McDonald's.

“Het echte verhaal van Vladivostok is niet het wegroesten van de schepen in de haven”, zegt een zakenman die uitsluitend op basis van anonimiteit wil praten. (“Dit is een kleine stad met enkele niet zo leuke mensen.”) “Het echte verhaal is dat veel mensen hier heel veel geld verdienen. Er wordt niet veel over gesproken en het wordt zeker niet getoond, zoals in Moskou. Maar het gebeurt wel.” De belangrijkste bron van inkomsten is volgens deze zakenman de export van grondstoffen, zoals hout. Het is bekend dat in Rusland het grote geld in de export van ruwe grondstoffen wordt gemaakt. Vroeger was de export in handen van de staat, nu wordt hij gereguleerd door wie toevallig in de postie om te reguleren verkeert.

Nieuw zou zijn dat de opbrengst de laatste maanden niet langer uitsluitend naar het buitenland wordt gesluisd, maar voorzichtig ook in de eigen provincie Primorije wordt geïnvesteerd. “Natuurlijk, de hoeveelheid geld die naar kluizen in Singapore gaat of naar onroerend goed in de Amerikaanse havenstad Seattle is nog altijd tien keer zo hoog als wat er terugkomt. Maar toch, de trend is gezet. De oude elite zet zijn geld het liefst veilig op de bank om er dan eens in de maand heen te vliegen en zich te buiten te gaan aan luxe, maar de nieuwe elite beseft dat dit toch niet alles is. Wij, de jongeren, begrijpen hoe geld moet worden gebruikt: namelijk om nog meer geld te maken.”

Voorbeelden van deze nieuwe ontwikkeling zijn moeilijk te geven, en zouden ook niet zomaar na te trekken zijn. Het betreft hier onder andere de activiteiten van afpersers, corrupte politici en malverserende bedrijfsdirecteuren die zoveel kapitaal hebben vergaard dat zij als financier optreden van legale ondernemingen. Ook in Vladivostok geldt het bekende gezegde uit het nieuwe Rusland: waarom zouden we nog een bank beroven als we er zelf eentje kunnen oprichten?

Niemand praat vrijuit over deze kant van de conomie. “Dit is een kleine stad. Iedereen kent elkaars bezigheden”, zegt de zakenman. “Er is een heel web van contacten en als je aan één touwtje trekt, resoneert dat in het hele web. Dus daar moet je voorzichtig mee zijn. Als je niet voorzichtig bent... Ach, u weet hoe dat in Rusland gaat. Dan krijg je je bedrijf niet geregistreerd, dan krijg je je contracten niet rond, dan komt ineens de brandweer langs om je gebouw wegens brandgevaar te sluiten.”

Het kan ook erger. Toen de burgemeester van Vladivostok vorig jaar probeerde een campagne te beginnen tegen misdaad en corruptie, werd hij door gewapende politiemensen het stadhuis uit gezet. Ze waren gestuurd door de gouverneur van de provincie die, zoals onze zakenman zegt, 'overal tot in zijn nek toe in zit' en die op zijn beurt de burgemeester beschuldigde van corruptie.

Een rechtszaak is er tot op heden niet van gekomen. Een journalist die negatief over de voortijdige burgemeesterswisseling berichtte, werd door onbekenden ontvoerd en bewerkt met een soldeerbout. “Vladivostok is de enige stad in Rusland waar de autoriteiten er volledig in geslaagd zijn zich te mengen met de criminele onderwereld en de schaduw-economie”, schreef de hervormingsgezinde partij Ruslands Keuze vorig jaar in een rapport over de stad. De gouverneur is helaas niet beschikbaar voor commentaar op dit soort berichten.

Al met al geen aantrekkelijke omgeving voor buitenlandse investeerders. Ocean Trading, een bedrijf uit Seatlle, heeft zich onlangs teruggetrokken na drie jaar vergeefs onderhandelen over de bouw van opslagloodsen. Giant, een Amerikaanse supermarktketen, is al drie jaar bezig met de bouw van een vestiging in Vladivostok. De winkel is nog steeds niet open. Afgezien van de criminaliteit en de soms dubieuze rol van de plaatselijke autoriteiten, is dat echter ook te wijten aan een cultuurverschil tussen de Westerse en de Russische manier van ondernemen, zegt Kevin Block. Hij is oprichter van Vladivostoks grootste advocatenkantoor, The Pacific Law Center.

“De overvloed in het Westen heeft ons in staat gesteld regels te ontwikkelen over het zaken doen, regels over fair play, over eerlijk zijn tegenover je partner. Het leven heeft de Russen heel wat anders geleerd. Het leven is hier hard, en als iemand zwakker is dan jij dan moet je dat uitbuiten. Russen zien zaken doen als een machtsstrijd, waarin het erom gaat zoveel mogelijk geld van de ander los te krijgen”, aldus Block.

“Ik krijg hier grote Amerikaanse bedrijven op bezoek die hun Russische partner gemakkelijk in een hoek zouden kunnen drukken”, vertelt de advocaat. “Maar in plaats daarvan vragen ze mij hoe ze hun Russen gelukkig kunnen maken, zodat die goed werk leveren en loyaal worden. De Russen interpreteren die vriendelijkheid als zwakte. Zij concluderen dat hun Amerikaanse partner naief is, en schroeven vervolgens hun eisen op.”

Het zijn volgens Block ook niet de buitenlandse investeerders die van Vladivostok een Hongkong moeten maken, maar de Russen zelf. En de advocaat is over de toekomst van dit Wilde Oosten niet pessimistisch: “Zei Karl Marx al niet dat kapitalisme begint met de primitieve accumulatie van kapitaal?”