Ballet in sfeer van bizarre sprookjes

Cullberg Ballet met drie choreografieën van Mats Ek. Pointless Pastures, muziek: H.Górecki en Zweedse volksmuziek; decor en kostuums: Peder Freiij. Grass, muziek: S. Rachmaninov, decor en kostuums: Karin Ek. She was black, muziek: H.Górecki; decor en kostuums: Peder Freiij. Lichtontwerpen: Göran Westrup en Ellen Ruge. Gezien: 11/11, Muziektheater, Amsterdam. Aldaar: 13 en 15/11.

Het bijna dertig jaar oude Zweedse Cullberg Ballet is in Nederland vooral bekend geworden door de choreografieën van Mats Ek, zoon van de oprichtster en artistiek leidster Birgit Cullberg. In 1987 werd de groep, die na het vertrek van zijn moeder van 1985 tot 1993 door Mats Ek geleid werd, door het Holland Dance Festival naar Nederland gehaald, waar Eks eigenzinnige en eigentijdse produktie van het klassieke Giselle grote indruk maakte. Twee jaar later was het gezelschap opnieuw in het Holland Dance Festival te gast met een al even spraakmakende versie van Het Zwanenmeer. Eerder was Mats Eks werk als danser en choreograaf al hier te zien geweest in het seizoen 1980/81 toen hij aan het Nederlands Dans Theater verbonden was.

Mats Ek gebruikt een geheel eigen bewegingstaal die zijn werken direct als de zijne herkenbaar maakt. Sterke, langlijnige en vloeiende bewegingen worden dikwijls abrupt onderbroken door wonderlijke onhandige en stuntelig aandoende frases met mallotige sprongetjes, houterig uitgestrekte armen, loopjes met diep doorgebogen knieën en los heen en weer wiebelende hoofden die ook vaak tussen de hoog opgetrokken schouders verdwijnen. Dat schreef ik in 1990 naar aanleiding van Eks, bij het Nederlands Dans Theater ingestudeerde, choreografie Grass. En ook dat die bewegingstaal expressieve beelden oproept van emoties die te groot en te verwarrend voor de menselijke ziel zijn om ze in gepolijste vorm uit te drukken. Grass is nu een van de drie Mats Ek-balletten die het Cullberg Ballet als gast in het Muziektheater uitvoert. Het weerzien roept dezelfde reacties in woorden bij me op als toen, al vond ik de uitvoering door Pompea Santoro en Veli-Pekka Peltokallio veel minder sterk dan bij het Nederlands Dans Theater. Later bleek echter dat Peltokallio tijdens de uitvoering getroffen werd door een acute maagblessure en slechts met de grootste krachtsinspanning het duet kon afmaken. In het laatste werk van de avond moest hij dan ook vervangen worden.

De twee andere choreografieën, Pointless Pastures en She was black, fascineren en intrigeren al even zeer door de ongrijpbare sfeer die door de bewegingstaal wordt opgeroepen, een sfeer van bizarre sprookjes/verhalen waarin iedere logica ontbreekt. Er gaat echter wel een onontkoombare aantrekkingskracht van uit en de beelden beklijven nog lang nadat je het theater verlaten hebt.

Pointless Pastures is opgebouwd uit een reeks situaties tussen mensen (man/vrouw, man/man, groep/enkeling) binnen een gemeenschap die heel dicht bij de natuur staat en waarin uitbundigheid en diepe ernst vlak naast elkaar voorkomen. She is black is minder onbevangen en ook in een veel troostelozer entourage gesitueerd. Waar het toneelbeeld van Pointless Pastures bestaat uit een rank hek, een mottig tapijt dat als weide dient en een helder wit wolkje tegen een blauwe hemel, heeft She was black als decor een losstaande, naar niets leidende trap, een kaal muurvlak en een tafel met vreemd gebogen poten.

De relaties hebben een agressieve, van noodlot bezwangerde lading. Seksuele toenaderingen gaan recht op het doel af en resulteren in onemotioneel, bijna dierlijk samengaan, begeleidt door kort uitgestoten schreeuwen en kreten of in korte, hardhandige aanrakingen. Zeer vitale, wervelende groepsfragmenten worden afgewisseld met ingetogen duetten. Een eenzame, naakte man wordt ruw weggesleept en dwaalt later (nu keurig in het pak) op spitzen door de ruimte. Een volledig in stretch-tricot gehulde figuur kronkelt bijna onzichtbaar langs de achtergrond om tenslotte een zwarte, gezichtsloze vrouw te onthullen die radeloos en doelloos op het verlaten toneel rondlopend, achterblijft. Een raadselachtig, imponerend werk. De dansers van het Cullberg Ballet hebben een prachtige technische beheersing waarin het raffinement in kleine, precieuze en geïsoleerde bewegingen moeiteloos wordt gekoppeld aan grote, de ruimte in vliegende virtuoze sprongen en draaien. Het zijn bovendien duidelijk individuen met een grote zeggingskracht.