Fischers slachtoffer

Een mooi verhaal moet je niet kapot checken, zegt een oude journalistenwijsheid. Het geldt niet alleen voor een verhaal, maar ook voor een mooie schaakpartij. Na kritisch onderzoek blijkt de parel soms van goedkoop glas. Heel begrijpelijk dat een schaker die zijn eigen prachtpartijen analyseert wel eens een beetje slordig is. Het is voor het goede doel, om de schoonheid beter uit te laten komen. De buitenstaander is meestal minder fijngevoelig en zoekt graag naar smetten op het meesterwerk.

Het overkwam Mark Taimanov toen hij het manuscript had ingeleverd voor zijn boek Taimanov's Selected Games, dat een paar maanden geleden verscheen bij uitgeverij Cadogan Chess. Een van zijn lievelingspartijen was die tegen Loetikov uit 1969. In de loop der jaren had hij de partij al heel vaak laten afdrukken. In zijn aantekeningen verheelde hij dan niet dat Loetikov een betere verdediging had kunnen kiezen en hem dan gedwongen zou hebben om remise door eeuwig schaak te maken. Het tastte de schoonheid nauwelijks aan.

Toen kreeg Taimanov een briefje van zijn vertaler Ken Neat. Hoe was dat eeuwig schaak eigenlijk precies, vroeg Neat, hij had het niet kunnen vinden. Het bleek er ook helemaal niet te zijn. Loetikov had niet remise kunnen maken, hij had simpel kunnen winnen. Daarmee was de schoonheid wel bedorven. Taimanov moet zijn vertaler vervloekt hebben. Waarom was die niet bij zijn woordenboeken gebleven? Het is toch niet de taak van een vertaler om de schrijver in zijn hoge gedachtenvlucht naar de grond te trekken? Maar Neat had wel gelijk. De enthousiaste aantekeningen bij de partij tegen Loetikov hadden eigenlijk helemaal herschreven moeten worden. Taimanov kon het niet over zijn hart verkrijgen. Hij liet alles staan en voegde er een correctie aan toe. Zijn verhaal was kapot gecheckt, maar hij kon er geen afstand van doen.

Onlangs publiceerde Taimanov in Rusland een boek met de titel Ik was Fischers slachtoffer. Inderdaad, als geen ander zag hij zijn leven bepaald door Fischer. In 1971 was Taimanov wereldkampioenskandidaat en een gevierd concertpianist. Een rijk gevuld en succesvol leven. Toen verloor hij in Vancouver met 6-0 van Fischer. Hij werd door de sovjet-autoriteiten zwaar gestraft. Hij verloor zijn titels, een deel van zijn salaris, en mocht niet meer in het team van de Sovjet Unie spelen en ook niet in internationale toernooien. Formeel was het omdat hij bij zijn terugreis een boek van Solzjenitsin meegenomen had en 1100 gulden, die hij van Euwe had gekregen om aan Flohr te geven. Als hij van Fischer gewonnen had, had hij het verzameld werk van Solzjenitsin kunnen meenemen en desnoods een koffer bijbels.

Toen Larsen later ook met 6-0 verloor, werd een deel van de straf van Taimanov kwijtgescholden. Toch duurde het jaren voor hij weer internationale toernooien mocht spelen, in Cuba en Tsjechoslowakije, niet in het Westen. In Vancouver had Taimanov na de nederlaag gezegd: “Ik heb in ieder geval mijn muziek nog.“ Maar ook in de muziek was zijn carrière gebroken. Zijn vrouw, ook een concertpianiste, met wie hij vaak optrad, verliet hem en hij kreeg nauwelijks meer uitnodigingen om te spelen. In zijn boek noemt Taimanov de straf die hij kreeg een civiele executie.

Het boek telt zestig partijen, net als het beroemde boek van Fischer. Het zijn zeer fraaie partijen. Taimanov was in zijn goede tijd een groot schaker en het zou droevig zijn als hij vooral als slachtoffer de geschiedenis in zou gaan. Een purist zal zich er aan storen dat aan de manier waarop de openingen behandeld worden, vaak blijkt dat de annotaties vele jaren geleden geschreven zijn en nu niet aan moderne inzichten aangepast. Die purist heeft gelijk, maar er staat veel tegenover.

Een van de hoofdstukken heet Mijn vriend de Siciliaan. Net als Poloegajevski had Taimanov een speciale band met de Siciliaanse opening. De verdedigingssystemen die hij voor zwart uitwerkte hebben op mij altijd een zeer esthetische indruk gemaakt. Net als die partij tegen Loetikov waar ik het in het begin over had. Nog steeds beeldschoon. Jammer dat ze niet deugde, maar eigenlijk geeft het niet.

Wit Loetikov-zwart Taimanov, kampioenschap van de Sovjet Unie, Moskou 1969.

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 e7-e6 5. Pb1-c3 Dd8-c7 Dit wordt vaak de Taimanov-variant genoemd, maar Taimanov zelf spreekt bescheiden over de Paulsen-variant. Zijn eigen naam reserveert hij voor de opstelling met 5...a6 en dan 6...Pge7, een specialiteit waar hij later aan verknocht raakte. 6. Lc1-e3 a7-a6 7. Lf1-d3 b7-b5 8. Pd4xc6 Dc7xc6 9. Le3-d4 Lc8-b7 10. Dd1-e2 Pg8-e7 11. f2-f4 b5-b4 12. Pc3-b1 Pe7-g6 13. De2-f2 Lf8-d6 14. Ld4-e3 0-0 15. Pb1-d2 Ta8-c8 16. h2-h4 Dc6-c7 17. e4-e5 Ld6-c5 18. h4-h5 Lc5xe3 19. Df2xe3 Pg6-e7 20. Pd2-c4 Pe7-f5 21. De3-f2 Lb7-d5 22. Pc4-e3 Pf5xe3 23. Dd2xe3 Dc7-c5 Over de openingsfase valt veel te zeggen en Taimanov doet dat ook. Zwart kan zeer tevreden zijn. Wit staat voor de keus om een onprettig eindspel in te gaan, of een middenspel te spelen waarin zijn koning geen veilige plek heeft. 24. De3-g3 h7-h6 25. Th1-h4 Dc5-g1+ Een impulsief schaakje, volgens Taimanov te wijten aan de spanning van de laatste ronde. Met 25...Kh8 26. Tg4 Tg8 zou zwart al zijn troeven in handen hebben gehouden. 26. Ke1-d2 Dg1-d4 Snel terug, om na 27. Tg4 te beschikken over de verdediging 27...Le4 28. Txg7+ Kh8 27. f4-f5

Dit lijkt dodelijk. Als de zwarte dame wijkt is 28. f6 beslissend. 27...Tc8xc2+!!? Twee uitroeptekens geeft Taimanov zichzelf voor zijn vindingrijkheid in een kritieke situatie, een vraagteken vanwege 'de twijfel aan de correctheid van het idee', twijfel die pas zeer kort geleden bij hem is opgekomen. 28. Kd2xc2 b4-b3+ 29. Kc2-d1? 25 Jaar lang was Taimanov van mening dat hij na 29. axb3 Lxb3+ 30. Kd2! Dxb2+ 31. Ke3 Dxa1 32. f6 remise door eeuwig schaak zou kunnen maken, totdat Neat hem vroeg om het niet alleen in woorden maar ook in zetten aan te tonen. Er is geen eeuwig schaak en zwart zou verloren staan. 29...Dd4-g1+ 30. Dg3-e1 Dg1xg2

Dramatische transformatie drie zetten nadat zwart verloren stond. Men kan zich voorstellen dat Taimanov aan deze partij gehecht is. Zwart staat een toren achter, maar de witte stukken zijn geheel ongecoördineerd. 31. De1-f1 Ld5-f3+ 32. Kd1-e1 Dg2xb2 33. Ta1-b1 Db2xe5+ 34. Ke1-f2 b3xa2 In vijf zetten vier pionnen genomen, dat ruimt op. 35. Tb1-e1 De5-f6 36. Kf2-g3 Lf3-g2! 37. Df1-g1 37. Kxg2 Dxh4 ging niet voor wit en 37. Dxg2 a1D zou ook slecht voor hem zijn, hoewel niet slechter dan het partijverloop. 37...e6xf5 Zes pionnen voor een toren, zwart heeft materieel voordeel bereikt. 38. Dg1-d4 Df6-g5+ 39. Kg3-h2 Lg2-e4 En nu moet wit ook nog de kwaliteit geven. 40. Th4xe4 f5xe4 41. Dd4xe4 Dg5xh5+ Zes pionnen voor een stuk heeft zwart intussen verzameld. De partij werd hier afgebroken. Loetikov maakte eerst nog aanstalten om zijn zet af te geven, maar zag er na enig nadenken van af en gaf de partij op.