Rotterdam verbeeld in 'low tech virtual reality'

Tentoonstelling: Eleanor Bond: Cosmoville. T/m 24 dec. Witte de With. Witte de Withstraat 50, Rotterdam. Di t/m zo 11-18u. Ook t/m 24 dec: Hyde Park van Brandt Junceau.

Eleanor Bond schildert moderne stedelijke landschappen in vogelperspectief. De schilderijen hebben allemaal dezelfde afmetingen, ruim 2.50 bij 4 meter. Staande voor zo'n weids panorama voel je je reus en mier tegelijk: terwijl je neerkijkt op een uitgestrekte agglomeratie, stel je je voor hoe het is om daar beneden rond te lopen of in een van die flatgebouwen te wonen.

De Canadese Eleanor Bond (Winnipeg 1948) verbleef op uitnodiging van het kunstcentrum Witte de With vijf maanden in Rotterdam. Dit bezoek resulteerde in vier monumentale schilderijen met de wereldhavenstad als onderwerp. Met zes andere werken van Bond zijn ze tot eind december te zien op de tentoonstelling Cosmoville in Witte de With.

De meeste Rotterdammers zullen het gebouw op één van de schilderijen van Bond direct herkennen: de 'paperclip', het beruchte wooncomplex van architect Carel Weeber 'op zuid'. Op South Side, The Frontier of the New Europe and the Sunny South, vormt het temidden van de rechthoekige woonblokken een markant herkenningspunt. De 'Kop van Zuid' met de Maas en het Noordereiland is in branderige onbestemde kleuren geschilderd.

Een paar dagen na de opening van de tentoonstelling vertelt Eleanor Bond, een vriendelijke, frêle vrouw, dat ze zich direct thuisvoelde in Rotterdam omdat er net als in Noordamerikaanse steden nauwelijks historische gebouwen zijn. Bovendien sprak de pioniersgeest - Bond noemt het de frontier-quality - van de stad haar aan. De eerste maanden van haar verblijf besteedde ze om Rotterdam te leren kennen; ze praatte met mensen, fietste rond en bestudeerde stedebouwkundige plannen in het gemeentearchief. Bond koos de Kop van Zuid omdat ze geïnteresseerd is in gebieden die in ontwikkeling zijn. “De schilderijen gaan over veranderingen in de gebouwde omgeving. Het water dat in al mijn landschappen aanwezig is - havens, meren, rivieren - verwijst naar die voortdurende beweging.”

Voor South Side en voor het schilderij dat ontstond na een rondvlucht over de Maasvlakte gebruikte Bond voor het eerst foto's. Deze werken zijn, ondanks de onnatuurlijke knalroze gloed van de zon op het water dat de Maasvlakte omringt, het meest realistisch. In de andere twee schilderijen verwerkte Bond heel verschillende indrukken - buitenwijken als Ommoord en Alexanderpolder, de Euromast, het Arboretum Trompenburg, de Amsterdamse bloemenmarkt aan het Singel en de kassen in het Westland - tot visionaire vergezichten. Bond veranderde de kades van oude havens in botanische tuinen en in Eco-suburbia rijzen grillig gevormde woontorens op uit het water.

Zijn deze beelden utopisch bedoeld? “Mijn schilderijen zijn geen blauwdrukken voor de toekomst”, zegt Bond. “Ik vraag me af of er in 1995 nog een utopie mogelijk is van de gebouwde omgeving. Ik heb niet één boodschap, mijn werk is bewust ambivalent. Door tentoonstellingen probeer ik het debat te stimuleren. De titel Cosmoville is een variatie op het begrip Global Village: de problemen waar Rotterdam mee worstelt - urbanisatie, het milieu - zijn mondiaal.”

Voor de expositie is ook een keuze gemaakt uit Bonds serie Social Centers, een soort geschilderde thema-parken met Disneyland-bouwsels in zuurstokkleuren. Niet alle gebouwen zijn trouwens aan Bonds fantasie ontsproten. Een wonderlijk slangachtig woonblok blijkt geschilderd naar een ontwerp van de Braziliaanse architect Oscar Niemeyer.

Mensen ontbreken - het zijn projecties van ideeën, die in uitvoerige titels worden toegelicht. Zo kunnen vrouwen zich terugtrekken in een Women's Park. “De reacties op mijn werk zijn heel verschillend”, zegt Bond. “Terwijl sommige feministen dit toekomstideaal koesteren, huiveren anderen bij de gedachte aan dergelijke getto's.”

Het grote formaat van de schilderingen is belangrijk. De doeken zijn niet opgespannen maar hangen direct op de wand, zodat de toeschouwer het gevoel heeft naar een film te kijken. 'Een low-tech form of virtual reality', noemt Eleanor Bond haar schilderijen. Anders dan veel Canadese kunstenaars kiest zij niet voor moderne media als fotografie, film of videoanimatie. “Met verf kun je alles doen”, zegt Bond. “Juist in deze door de media beheerste wereld is het fysieke schilderproces belangrijk.”