Mercosur overtreft alle verwachtingen; 'De bevolkingen zijn de drijvende kracht achter de gemeenschappelijke Zuidamerikaanse markt'

BUENOS AIRES, 10 NOV. Met alle aandacht voor de Europese Unie, het Noordamerikaanse vrijhandelsverdrag Nafta en het één-landblok Japan, dreigt de in grootte vierde handelszone ter wereld wat in de verdrukking te raken. Maar de Gemeenschappelijke Markt van het Zuiden, beter bekend als Mercosur, overtreft in elk geval de verwachtingen van de landen die er aan deelnemen: Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. Een verdere uitbreiding met Chili volgend jaar is waarschijnlijk, met de Andes-landen daarna zeer wel mogelijk.

Mercosur werd op 26 maart 1991 bij verdrag opgericht in de Paraguayaanse hoofdstad Asunción. Sinds begin dit jaar is negentig procent van de handel tussen de grootste twee partners vrij van tarieven en belastingen. “In 1991 hadden we ons niet kunnen voorstellen dat 't zo goed zou uitpakken”, zegt Félix Peña, destijds als onderminister van buitenlandse zaken de toponderhandelaar van Argentinië bij de Mercosur-gesprekken.

Peña vermoedt dat het vrijhandelsakkoord een belangrijke rol heeft gespeeld bij de structurele economische hervormingen die de afgelopen jaren in Argentinië zijn doorgevoerd en waaraan nu ook Brazilië onder president Cardoso bezig is. Omgekeerd zou Mercosur zonder deze hervormingen niet mogelijk zijn geweest.

De stimulans die Mercosur is voor de Argentijns-Braziliaanse handel (de handelsvolumes met Paraguay en Uruguay zijn in dit verband te verwaarlozen), is mede de oorzaak van het enorme handelsoverschot dat het in een recessie verkerende Argentinië dit jaar zal noteren. De Argentijnse export in 1995 zal vermoedelijk met 30 procent stijgen ten opzichte van het voorgaande jaar. “En Mercosur is nu nog maar op 25 procent van zijn capaciteit”, stelt César Deymonnaz, algemeen manager van ABN Amro in Argentinië.

De drastisch gestegen Argentijnse export bestaat vooral uit landbouwprodukten. Bedroeg de Argentijnse uitvoer van primaire agro-produkten naar Mercosur-landen (lees: Brazilië) in 1992 nog 22 procent van het exporttotaal, in 1993 was het percentage opgelopen naar 27 procent en vorig jaar naar 30 procent. De bewerkte agro-produkten lieten in diezelfde periode een stijging zien van 7 via 10 naar 15 procent, aldus een opgave van Rabobank Argentinië. Algemeen manager Peter Greenberg: “Iedereen die maar iets te betekenen heeft in de Argentijnse agro-export is nu volop betrokken bij Mercosur. Er worden kantoren geopend in São Paulo en investeringen elders in Brazilië gedaan.” Vooral rundvlees, rijst en zuivel zijn zeer in trek. “Argentinië wordt de zuivelmarkt van Mercosur”, stelt Greenberg.

Het succes van Mercosur maakt een verdere uitbreiding van dit blok van Zuidamerikaanse landen een voor de hand liggende zaak. Chili wordt in dat verband het meest genoemd. Chili heeft de boot de laatste jaren echter afgehouden en na een bilateraal vrijhandelsakkoord met Mexico ingezet op toetreding tot het Noordamerikaanse vrijhandelsverdrag tussen de VS, Canada en Mexico.

Maar in het huidige Amerikaanse politieke klimaat krijgt een Chileens lidmaatschap van Nafta geen hoge prioriteit in Washington. Recentelijk weigerde het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden een zogenoemde fast track procedure voor de onderhandelingen over toetreding. Volgens deze procedure, die in het geval van de vorming van het oorspronkelijke tripartite-Nafta wel is gebruikt, mag de Amerikaanse regering de onderhandelingen voeren zonder inmenging van het Congres. Dat kan in laatste instantie een concept-akkoord aannemen of verwerpen, maar mag het niet meer amenderen. Ook in de Senaat lijken er meer tegen- dan voorstanders te zijn van de fast track procedure voor een Chileens lidmaatschap van Nafta.

Zonder fast track, zo vrezen voorstanders van de Chileense toetreding tot Nafta, zullen de onderhandelingen verzanden in de talloze amendementen die de isolationistische krachten in het Congres naar voren zullen brengen. De Chileense toetreding tot Nafta, die aanvankelijk voor dit jaar was gepland, zal nu in elk geval tot na de Amerikaanse presidentsverkiezingen moeten wachten. Maar waarschijnlijker is dat het voorlopig helemaal niet doorgaat. Daardoor zal overigens ook de intra-Amerikaanse vrijhandelszone in het jaar 2005 in gevaar komen. Ondanks het enthousiasme hiervoor op de top van (Latijns) Amerikaanse staatshoofden en regeringsleiders in Miami in december vorig jaar, en een vervolgconferentie deze zomer in Colorado, lijkt het erop dat de Amerikaanse binnenlandse politiek de pret zal bederven.

Bij gebrek aan een alles-omvattende vrijhandelszone komen de afzonderlijke akkoorden weer in de belangstelling. Mercosur is het grootste handelsblok in Latijns Amerika. De Chileense belangstelling zal vooral een mogelijke overeenkomst tussen de Europese Unie en Mercosur gelden. Argentinië, dat een duizenden kilometers lange grens met Chili deelt, ziet het land als een natuurlijke partner. In de afgelopen drie jaar hebben Chileense investeerders meer dan 3,5 miljard dollar naar Argentinië gebracht, vooral in de vorm van deelnames in privatiseringen. Een bilateraal vrijhandelsakkoord tussen de twee landen lijkt overbodig, omdat er vrijwel geen onderlinge tarieven meer zijn.

De wijze waarop Chili toetreedt tot Mercosur, of zich associeert met de andere landen in de zuidpunt van Latijns Amerika, zal onderwerp zijn van onderhandelingen tussen het handelsblok en Santiago. “Het mag natuurlijk niet zo zijn dat Chili een free rider in Mercosur wordt”, waarschuwt ex-onderhandelaar Félix Peña. “Er is een bepaalde discipline aan verbonden.”

Zo willen Argentinië en Brazilië voorkomen dat bij voorbeeld Aziatische autoproducenten via bilaterale akkoorden met Chili ongehinderd toegang krijgen tot Mercosur. Daarentegen vormen de huidige Mercosur-landen versterkt met Chili voor zowel Aziatische als Europese handelspartners een aantrekkelijke eenheid. Nu nog maakt de handel met de EU 25 procent van de totale Mercosur-handel uit, terwijl 75 procent van de directe Europese investeringen in Latijns Amerika in Argentinië, Brazilië en Chili zijn geconcentreerd.

Een verdere uitbreiding van Mercosur met de landen van het huidige Andes-pact zou een logisch vervolg op de Chileense toetreding zijn. De economische politiek van landen als Peru en Bolivia sluit goed aan bij de hervormingen van Argentinië en Brazilië. Venezuela lijkt voorlopig nog ver verwijderd van het lidmaatschap van een vrijhandelsblok.

De grote drijfveer van de Zuidamerikaanse vrijhandel is volgens politiek analiste Graciela Adán in Buenos Aires niet zozeer de houding van de regeringen als wel van de bevolking. Zij geeft het voorbeeld van een brug die de bewoners van een Argentijns dorp aan de ene kant en die van een Braziliaans dorp aan de andere kant van een grensrivier gezamenlijk hadden gebouwd om de onderlinge handel te vergemakkelijken. De verbinding is inmiddels officieel dankzij de plaatsing van een douanepost, nadat de brug al volop in gebruik was genomen door de lokale bevolking.