Geen grappen over Wiegel; Overzicht van 25 jaar Tekstpierement

Paul van Ewijk: Afgeschminkt. 25 jaar Jos Brink, Frank Sanders en Tekstpierement. Uitg. Kok Lyra, 254 blz. Prijs ƒ 37,50.

Toen de cabaretgroep Tekstpierement in 1972 in première ging met een nieuw programma, luidde de kop boven de recensie in de Volkskrant: 'Mooi maar oppervlakkig.' Toen het ensemble een jaar later het volgende programma ten doop hield, droeg het openingsnummer de titel Mooi maar oppervlakkig. Dat was niet alleen een uitdagend grapje, maar ook zo ongeveer een beginselverklaring. Hoewel hier en daar wel degelijk een vileine kwinkslag te beluisteren viel, bood Tekstpierement voornamelijk goed verzorgd amusement dat gebruik maakte van de cabaret-vorm, maar nauwelijks het politieke engagement uitdroeg dat in die dagen voor veel critici een eerste vereiste was. Om de kritiek vóór te zijn, werd het derde programma in de ondertitel aangeduid als 'consumptie-cabaret'.

Tekstpierement was (en is) de onderneming van Jos Brink en Frank Sanders. Maar het was Sanders die er in 1970 mee begon; Brink kwam er pas twee jaar later bij. In zijn boek Afgeschminkt, geschreven bij het 25-jarig bestaan van het gezelschap, maakt Paul van Ewijk duidelijk dat hun samenwerking aanvankelijk een noodgreep was. Sanders vond Brink “veel te gemaniëreerd”, maar hij zocht een tweede man voor zijn groep en kon zo gauw niemand anders vinden. En op zijn beurt zag Brink in Sanders geen begenadigd uitvoerend kunstenaar, maar hij zocht een groep om theaterprogramma's mee te maken. Zo bezien worden in het zilveren huwelijk dat de heren dit seizoen zo nadrukkelijk vieren in hun musical Zzinderella, twee jaren weggemoffeld.

Van Ewijk, die al enkele jaren in diverse functies betrokken is bij de Tekstpierement-produkties, schrijft het geschiedenisverhaal van binnenuit. Dat betekent dat hij als geen ander de beweegredenen van Brink en Sanders kent, maar het heeft ook tot gevolg dat hij zich nauwelijks kan verplaatsen in de kritiek die ze al die jaren hebben gekregen. Nogal achteloos vermeldt hij bijvoorbeeld dat in de cabarettijd wel eens een nummer werd geschrapt als de organisator dat vroeg, maar niet dat daarvan een gewoonte werd gemaakt: als de AVRO tv-opnamen kwam maken, werden grapjes over Hans Wiegel weggelaten. Van Ewijk gaat er verder niet op in, terwijl dit compromis-achtige gedrag typerend was voor de wijze waarop Brink en Sanders destijds bij een zo groot mogelijk publiek in de gunst trachtten te raken. Ook de tv-capriolen van Jos Brink pasten in die strategie.

Sinds ze musicals maken, noemen ze hun werk bij voorkeur “zinnig en elegant entertainment”. Dat is een passende omschrijving, die overigens ook voor het vroegere cabaret Tekstpierement al opging. Het genre is veranderd, maar de inhoud nauwelijks. Nog steeds lokken Brink en Sanders hun aanhang naar binnen met de gulle lach van het goed geoliede amusement, om daarna af en toe toch nog iets te zeggen te hebben. Zelfs hun sprookjesmusical Zzinderella bevat een - uit de lucht vallende - schimpscheut op VVD-leider Bolkestein.