Miljarden nodig voor redding van Fokker

Vliegtuigbouwer Fokker (6500 werknemers) is technisch failliet. Het bedrijf, dat de eerste negen maanden bijna 900 miljoen gulden verlies maakte en geen eigen vermogen meer heeft, bestaat op dit moment alleen nog bij de gratie van een financieel infuus van DASA, de meerderheidsaandeelhouder die zelf in zijn Duitse fabrieken een reorganisatie uitvoert die 9.000 banen kost. Een media-spel begint.

Deze week starten de onderhandelingen met de Nederlandse overheid, die ex-Unilever-voorzitter Maljers naar voren heeft geschoven. Vandaag sprak topman Schrempp van DASA-moeder Daimler-Benz in de Financial Times al dreigende taal. Als de Nederlandse overheid niet meehelpt, dan... Morgen vergaderen de commissarissen van DASA-moeder Daimler-Benz over het voortbestaan van Fokker. Donderdag is Schrempp in Amsterdam om de Sijthof-prijs voor het beste jaarverslag uit te reiken. In liefde, oorlog en in Fokker-onderhandelingen is alles toegestaan en niets uitgesloten. Drie scenario's over een eventuele afloop. Van relatief rooskleurig tot zwartgallig.

Reddings-scenario

Fokker heeft de overheid en DASA weten te overtuigen van zijn bestaansrecht. Dat heeft zijn prijs. Fokker moet een drastische financiële en sociale reorganisatie doorvoeren, waarbij iedereen, van werknemers tot en met beleggers, een veer moeten laten. De afgelopen maanden is Fokker doorgegaan met een splitsing in aparte vennootschappen. Dat maakt het bedrijf niet alleen transparanter, maar heeft als extra voordeel dat er gemakkelijker geschoven kan worden met de activiteiten in die BV's om een nieuwe start te maken.

Fokker komt in een zogeheten ziekenhuisconstructie: er is uitzicht op herstel voor de kern van het bedrijf. DASA en de overheid leggen eerst een financieel verband en voorzien het kernbedrijf van Fokker van nieuw kapitaal. Zelfstandig overleven is echter uitgesloten. Daarvoor maakt Fokker met de huidige afgeslankte produktie te weinig omzet om de ontwikkelingskosten voor een nieuw vliegtuig te verdienen. Aansluiting bij Airbus, het Frans-Duitse-Engelse en Spaanse vliegtuigconsortium is cruciaal. De entree is kostbaar.

In een ziekenhuisconstructie kan Fokker zijn omvangrijke compensabele verliezen behouden, evenals het vertrouwen van afnemers. Dat laatste, zo zegt men in Fokker-kringen, is cruciaal. Fokker is geen Daf, dat failliet kan gaan en drie weken later weer op de been kan worden gezet en nu uiterst winstgevend is. Het maken van vliegtuigen is tijdrovend, het verkopen ook en het produkt gaat bovendien lang mee: allemaal redenen dat er aan de continuïteit niet gemorreld moet worden. Dat dacht men bij Daf overigens ook en dat bleek een misvatting. Ook speelt een rol dat vliegvergunningen voor Fokker-toestellen van buitenlandse luchtvaartautoriteiten automatisch verloren gaan bij een bankroet.

In ruil voor het behoud van de kern van Fokker plus werkgelegenheid wil de overheid haar uitstaande ontwikkelingskredieten (waarde bijna 1 miljard) kwijtschelden. DASA steekt zo'n 1,5 miljard gulden nieuw kapitaal in Fokker. De Duitsers krijgen het alleen voor het zeggen, omdat de overheid haar minderheidsbelang aan DASA verkoopt. Dat is contractueel al vastgelegd en levert gezien de verliezen van Fokker niets op. De overheid zegt extra steun toe in de vorm van tegemoetkomingen voor exportorders (via de NCM).

Fokker moet wel eerst de leasevliegtuigen (waarde bijna 1 miljard gulden) die nu nog op de balans staan, verkopen aan Debis Air Finance, een dochter van Daimler. Dat is een harde voorwaarde van de overheid, die twijfelt aan de kans van slagen. De financiering van Debis Air is inmiddels vrijwel rond, alleen de prijs is naar verluidt nog steeds inzet van intern touwtrekken bij Daimler.

Nog meer reorganiseren (er loopt nog een saneringsronde die 1700 banen kost) is geen haalbare kaart. DASA eist wel loonsverlagingen (al was het maar als argument tegenover de reorganisaties op zijn thuismarkt), maar ontslagen en banenverlies blijven verder beperkt. “Veel meer bezuinigen op salarissen kan contraproduktief werken”, zegt een financiële insider. “Je krijgt meer fouten door slechte sfeer en dalende produktiviteit.”

De aandelen van Fokker, die nu nog op de Amsterdamse effectenbeurs zijn genoteerd, worden tot vrijwel nihil afgestempeld. De beleggers in de Nederlandse en Duitse Fokker-obligaties krijgen een slikken of stikken aanbod: op hun leningen wordt een paar procent terugbetaald, meer niet.

Enige dochters van Fokker die niet per se nodig zijn voor het kernbedrijf van het nieuwe Fokker worden verkocht aan DASA of verzelfstandigd. Een intrigerende optie is de samenvoeging in een nieuwe vennootschap van de onderhoudsafdelingen van Fokker, zoals met de technische dienst van de KLM. In die optie wordt Fokker opgedeeld in drie delen: assemblage (op Schiphol), engineering (bij Airbus in het Franse Toulouse) en de joint-venture met de KLM.

De gevolgen? De overheid schrijft een miljard aan ontwikkelingskredieten af, DASA steekt 1,5 miljard nieuw kapitaal in Fokker. Er verdwijnen opnieuw banen. Beleggers in aandelen (afgezien van de overheid en DASA) en obligaties verliezen hun geld: zo'n 1,3 miljard.

Daf-scenario

Fokker kan DASA en de Nederlandse overheid niet op een lijn krijgen voor een reddingsactie. Binnen Daimler-Benz wint de winstgevende autodivisie, die geen goed geld meer naar kwaad geld wil gooien, het van de vliegtuigdivisie die Fokker wil blijven steunen. DASA staat tot het eind van dit jaar garant voor de financiële verplichtingen van Fokker, maar op oudjaarsdag kapt de Duitse suikeroom de reddingslijn.

Het eerste wat de president van de Amsterdamse rechtbank op 2 januari moet doen is bewindvoerders bij Fokker benoemen. Die gaan koortsachtig aan de slag om te redden wat er nog te redden is. Definitief is duidelijk dat Fokker niet meer is dan een hoogwaardig assemblagebedrijf. DASA doet namens een nog op te richten consortium (met Airbus of met anderen) een bod op de kern van Fokker: de assemblage van vliegtuigen en het toeleveranciersbedrijf Fokker Aerostructures. Hun nieuwe naam: Fokker Aircraft. Het lijkt hetzelfde, maar de meeste schulden en de arbeidsovereenkomsten met het personeel blijven achter in de oude vennootschap Fokker. Om de overgang van medewerkers naar de nieuwe Fokker Aircraft mogelijk te maken, moet de bewindvoerder faillissement aanvragen en iedereen ontslaan. Pas daarna kan Fokker-nieuwe-stijl het oude personeel deels weer inhuren.

De curator zit met het zweet in zijn handen. Zal de bedrijfsvereniging, die opdraait voor de werkloosheidsuitkeringen van de overige werknemers, een claim indienen? Hij weet dat de bedrijfsverenigingen loeren op een proefproces om aan deze ontsnappingsroutes naar goedkope reorganisaties ('doorstart') een eind te maken. Andere Fokker-dochters, zoals de onderhoudsdiensten, worden verzelfstandigd. De recente verdere opdeling van Fokker in aparte vennootschappen bewijst nu zijn diensten.

Net als bij vrachtwagenproducent Daf, die twee jaar geleden op deze manier kopje onder ging en vervolgens aan zijn haren uit het moeras werd getrokken, vallen de gevolgen voor afnemers en de ontslagen mee. Daf ontsloeg alle 6000 werknemers en nam de helft weer aan voor zijn nieuwe start, maar heeft inmiddels alle vroegere produktiekrachten weer in dienst genomen. Ook de verwachte golf van faillissementen onder toeleveranciers zijn volgens waarnemers in de Eindhovense regio uitgebleven. Over de afloop bij Daf was de overheid achteraf wel content.

De gevolgen? Het banenverlies valt mee. De overheid moet alle ontwikkelingskredieten (1 miljard gulden) afschrijven. DASA boekt zijn investering plus overbruggingsfinancieringen (samen meer dan 3 miljard gulden) af, maar krijgt de bezittingen van Fokker daarna voor een habbekrats. Ook hier zijn de aandelen- en obligatiebeleggers de grote verliezers.

Pleite-scenario

Een reddingsactie voor Fokker mislukt, omdat DASA en de overheid twijfelen aan het toekomstperspectief. Bestuursvoorzitter Schrempp, die zelf drie jaar geleden voor DASA de meerderheid van Fokker kocht, lijdt ernstig gezichtsverlies. Het financieel infuus van DASA, dat Fokker tot eind van dit jaar op de been houdt, wordt ontkoppeld. Dat kost DASA tussen kerst en oud en nieuw nog vele honderden miljoenen, omdat banken hun geld terugwillen, elke leverancier contante betaling eist en elke afnemer zijn overboeking uitstelt.

De rechtbank in Amsterdam benoemt een bewindvoerder die tevergeefs met de bezittingen van Fokker de boer opgaat. Niemand is geïntereseerd. Als DASA het al niet aandurft om Fokker te redden, wie dan wel? Elke kandidaat wordt afgeschrikt door de noodzakelijke financiering van verliezen (volgens sommige schattingen 300 miljoen in 1996) en de gigantische kosten van de ontwikkeling van een nieuw vliegtuig (circa 2 miljard gulden). Om concurrenten voor te zijn maakt DASA gebruik van zijn recht tot aankoop van een 'schoenendoos' (Brainspin Lease en Finance BV) met Fokker-patenten die de vliegtuigbouwer in 1994 aan de Rabobank heeft verkocht.

De bewindvoerder komt niet verder dan de oprichting van een nieuwe vennootschap die de lopende orders afwikkelt en een joint-venture met DASA om de onderhoudscontracten te verzorgen voor de vloot Fokkers die al in de lucht is. Het faillissement van Fokker kost het merendeel van de werknemers hun baan. De bedrijfsvereniging draait op voor de ww-uitkeringen en daarna resteert de bijstand. Ook onder de toeleveranciers vallen zware klappen. Fokker staat nummer zes op een ranglijst die TNO onlangs samenstelde van Nederlandse industriële bedrijven en hun leveranciers.

Gevolgen: de overheid en DASA moeten hun investeringen afboeken. Voor de overheid is dat 1 miljard aan ontwikkelingkrediet, voor DASA tegen de 4 miljard aan leningen en garanties. Zeker 5000 mensen staan op straat: als hun ww-uitkering (voor rekening bedrijfsvereniging) is afgelopen, resteert de bijstand en moet de overheid betalen. Beleggers bestoken DASA met claims omdat het bedrijf in elk geval de schijn van kredietwaardigheid heeft gewekt. De kans dat een Nederlandse rechtbank zo'n vordering toewijst, achten juristen gering. Tenslotte kon elke belegger weten hoe slecht het er met Fokker voorstond.