Doek van Otto Dix lag jaren in kelder

Kunsthandel Wolfgang Werner, Fasanenstrasse 72, Berlijn. Tot 28/1. Catalogus 20,- DM

BERLIJN, 7 NOV. Bijna een halve eeuw leidde het schilderij een verborgen bestaan in de kelder van de eigenaar: Dame mit Nerz und Schleier uit 1920 van de Duitse dadaïstische schilder Otto Dix (1891-1969). Bij het overlijden van de verzamelaar kwam het werk in handen van de Berlijnse kunsthandelaar Wolfgang Werner. Het olieverfportret was al die tijd zorgvuldig weggestopt, omdat de angst van de eigenaar dat het alsnog weggehaald zou worden zo groot was. De werken van Dix golden in de Tweede Wereldoorlog immers als entartete Kunst.

Sinds afgelopen zaterdag is het schilderij tentoongesteld in de kunsthandel van Wolfgang Werner aan de Fasanenstrasse. Het is een kleine sensatie die veel aandacht trekt. Het bevindt zich geheel in originele staat, compleet met de eenvoudige zwarte lijst. Dame mit Nerz und Schleier is de eerste afbeelding die Dix maakte van een kokotte in veristische stijl. Onbarmhartig schilderde Dix de verouderde vrouw, die desondanks met gulzig-wrede lippen de toeschouwer toelacht. Haar hoedespeld fonkelt. De verlepte borsten kunnen echter door de strikken in hardblauw niet opgefleurd worden; de hardrode blos op haar ijzige, lijkbleke wangen is nadrukkelijk onecht. Het pelsdier dat zich om haar heen slingert heeft duivels-rode ogen. Haar gebit is een kerkhof. De gescheurde, lichtblauwe voile sluit haar gezicht als een hek af. Aanvankelijk lijkt haar decolleté zo weerbarstig en allesbehalve zacht en glad door het craquelé. Nadere beschouwing leert dat Dix daar zelf in de verf met het paletmes een vlechtwerk van krassen heeft gemaakt. Genadeloos. Hier geldt optimaal wat Dix over de taak van de kunstenaar zei: “Wir wollen die Dinge ganz nackt, klar sehen, beinahe ohne Kunst.”

Dix' nietsontziende, eerbiedloze blik op de vrouw dwingt bewondering af. Het werk is krachtig gedaan; de twee zinloos-vrolijke strikken die, via het kant van de onderjurk, linker- en rechterzijde met elkaar verbinden hebben iets tragisch. Uit de manier waarop hij haar vragende ogen schilderde, spreekt compassie. De dode nerts lijkt de vrouw liefdevol te omhelzen in een beweging die de lijn tussen de beide strikken spiegelt. Vermoedelijk heeft Anna model gestaan, een vrouw die veelvuldig in het oeuvre van Dix terugkeert.

Het schilderij hangt met aquarellen, grafiek en litho's uit dezelfde periode in de kunsthandel, zodat we een weliswaar klein, maar indrukwekkend overzicht krijgen van deze belangrijke periode uit Dix' oeuvre. Net als George Grosz vormde voor Dix de groteske de enige manier om alledaagse verschrikkingen vorm te geven.

Eveneens nieuw in Berlijn is het schilderij Die Skatspieler (De skatspelers, 1920) dat de Neue National Galerie voor een kleine acht miljoen mark heeft verworven. Drie oorlogsinvaliden scharen zich om een kleine marmeren tafel en spelen verwoed kaart met de ledematen die hun nog resten; en waar geen ledematen zijn, zorgen prothesen voor hulp. Zo kan de blinde alleen via een toeter aan zijn oor communiceren en speelt de man zonder handen met zijn gebit. Een deutsches Schicksalsbild is het, een aanklacht tegen de oorlog.

Niet bekend