Vredesproces ook na moord onomkeerbaar

Yitzhak Rabin vertegenwoordigde voor zijn politieke aanhang de hoop op een betere toekomst. Hij - en talloze Israeliërs mèt hem - was tot de conclusie gekomen dat de overheersing van circa twee miljoen Palestijnen in de bezette gebieden Israel langzamerhand tot een dictatuur zou maken òf tot een binationale en dus niet-joodse staat. Want samenleven met de Palestijnen was onmogelijk geworden - dat had de intifadah (de Palestijnse volksopstand) afdoende aangetoond. En de Palestijnen konden niet worden verdreven - dat was politiek even onmogelijk als onverkoopbaar. Dus was een scheiding van tafel en bed voor Israel de enige mogelijkheid om op den duur te kunnen overleven.

Maar een groot deel van de Israelische bevolking weigerde zich neer te leggen bij deze politieke logica, die zoveel pijnlijke en misschien zelfs levensgevaarlijke territoriale concessies noodzakelijk maakte. Daardoor werden de reeds bestaande politieke tegenstellingen in angstaanjagend tempo aangescherpt. Nog voor het vredesproces van start ging, noemden de rechts-nationalistische oppositie van de Likud en haar bondgenoten zich al 'het nationale kamp' (daarmee impliciet de Arbeidspartij als anti-nationaal bestempelend), terwijl de Arbeidspartij en haar politieke geallieerden hun tegenstanders als 'het kamp van de gekken' betitelden.

Alsof die tegenstellingen niet genoeg waren, ontwikkelden zich aan de rand van de wereld van het jodendom - precies zoals in de wereld van de islam - allerlei fundamentalistische stromingen die steeds virulenter werden. Zij interpreteren Gods wetten en geboden op geheel eigen wijze. Want in naam van God ervaren zij zichzelf als de exclusieve eigenaars van het Heilige Land. Daarvoor zijn zij bereid te doden en gedood te worden.

Likud weigert die weg te volgen. Want ook voor Likud is het vredesproces uiteindelijk onomkeerbaar geworden, al hoopt zij het het effect ervan door vertragingstactieken op de lange baan te schuiven. In wezen wacht Likud op nieuwe, nog onbekende omstandigheden, die de feitelijke situatie ten voordele van Israel zullen veranderen. De zich direct op God baserende ultra-nationalistische fundamentalisten wachten daarentegen niet; zij zijn bereid nu al op te treden om Erets Israel te redden. Hoewel een kleine groep ultra-radicale rabbijnen al enige tijd geleden de militairen tot ongehoorzaamheid aan de regering had opgeroepen als deze tot ontruiming van stukken Erets Israel opdracht gaf, hoewel er zelfs in het leger officieren waren die openlijk zeiden zulke bevelen niet te kunnen opvolgen, hoewel er van diverse kanten waarschuwingen waren dat geheime groepjes gewapend verzet tegen de overheid voorbereidden, kon niemand zich voorstellen dat sommigen die dreigementen daadwerkelijk zouden uitvoeren.

Pagina 4: Aanslag brengt onzekerheid in Arabische wereld

Voor de doorsnee-burger van Israel kwam de moord op de premier dan ook als een plotselinge aardbeving. Zelfs vele aanhangers van de Likud die niets van Rabins politiek moesten hebben “omdat die in een te snel tempo erdoor werd gejaagd, zonder dat wij van Palestijnse zijde ook maar iets kregen”, zijn ontzet. Zij hadden niet verwacht dat de retoriek waarmee Rabin werd bestreden door sommigen zou worden opgevat als een handleiding voor gewelddadige acties.

Die merkwaardige kortzichtigheid bestond vrijwel overal in de Israelische samenleving - tot binnen de geheime diensten, die beter hadden moeten weten. Een aanhanger van Rabin legt uit waarom: “Het terrorisme waarmee wij moesten leven kwam - zo dachten wij - alleen maar van de Arabieren, niet van ons. Wij, van het vredeskamp, geloofden dat terrorisme te kunnen bestrijden door sterk te zijn en tegelijkertijd vrede met de Arabieren te sluiten. Nu weten we beter: het terrorisme zit ook bij ons. Voor het eerst in de geschiedenis van onze staat is een van onze politieke leiders door een jood vermoord. Door een jood! Terwijl wij in onze traditie altijd hebben geleerd dat joden broeders zijn, die elkaar moeten steunen en beschermen.”

Die vanzelfsprekende solidariteit, die door de gemeenschappelijk gevoerde oorlog zo hecht en zo onbreekbaar leek, werd door het vredesproces snel uitgehold. Toch konden Likud en zijn bondgenoten geen wezenlijk andere politiek ontwerpen. Zij beloofden dan ook nooit dat zij, als zij de macht weer in handen zouden krijgen, de Gazastrook opnieuw in bezit zouden nemen. Als enig alternatief stellen zij dat zij betere voorwaarden voor Israel uit het vredesproces kunnen slepen dan Rabin en Peres, die nu eens voor goedgelovige opportunisten, dan weer voor verraders werden uitgemaakt.

Precies zoals Likud thans, had ook Yitzhak Rabin vele jaren lang diezelfde afwachtende houding. Zbigniew Brzezinsky, de vroegere veiligheidsadviseur van president Carter, vertelde gisteren dat hij 25 jaar geleden aan Rabin, die toen ambassadeur in Washington was, vroeg of het niet tijd werd land op te geven in ruil voor vrede. Rabin antwoordde dat de Arabieren nog twintig jaar nodig hadden om tot het besef te komen dat Israel geen voorbijgaand fenomeen was. Pas dan zou men tot onderhandelingen kunnen komen. “Ik dacht toen: wat een starre man is dat. Nu denk ik: wat een goede historische inschatting had hij.”

Door de schok die de moord op Rabin teweeg heeft gebracht wordt hij thans afgeschilderd als de keiharde soldaat die vredesapostel werd. Niets is minder waar. Rabin was ervan overtuigd dat het strategische ogenblik was aangebroken om te onderhandelen, omdat Israel op militair, economisch en politiek gebied nu relatief sterk staat tegenover een verdeelde Arabische wereld, die niet langer de automatische steun geniet van een van de supermogendheden. Die analyse bracht hem ertoe zijn afkeer en weerzin tegen de PLO en haar leider Arafat te overwinnen, en met hem in zee te gaan.

Zonder de verbeeldingskracht van zijn eeuwige concurrent, Shimon Peres, zou hij misschien niet tot actie zijn gekomen. Peres bereidde de onderhandelingen voor met 'de zogenaamde PLO', zoals Rabin deze organisatie jaren lang betitelde. Omgekeerd zou echter Peres - de man die in Israel bekend staat als 'de fixer' en in Washington als de kunstenaar die het politiek mogelijke met het politiek onmogelijke verwart - nooit alleen de moeizame stap-voor-stap-toenadering tot Arafat hebben kunnen bewerkstelligen. Peres had op zijn beurt Yitzhak Rabin, ofwel Mr Veiligheid, nodig om zijn verbeelding gestalte en geloofwaardigheid te geven tegenover de altijd wantrouwende Israelische publieke opinie. Want de overgrote meerderheid van de Israelische bevolking baseert zich op haar historische ervaringen. Zij moet voortdurend worden gerustgesteld dat haar veiligheid en haar overleving niet in het geding zijn. Hoe sterk de joodse staat ook moge zijn, altijd leeft bij de bevolking onder de oppervlakte de gedachte dat die situatie wel eens zou kunnen veranderen.

Die eeuwige onzekerheid gebruikte Likud om oppositie tegen Rabin en zijn regering te voeren. Nòg heeft Israel geen definitieve afspraken met de PLO gemaakt om voorgoed land in ruil voor vrede op te geven. De moeilijkste beslissingen moeten nog worden genomen. Maar het doorhakken van knopen wordt steeds moeilijker. Want een van de paradoxen van het vredesproces is dat de regerende leiders, zowel aan Israelische als aan Palestijnse kant, tot de conclusie zijn gekomen dat zij geen andere mogelijkheid meer hebben dan via onderhandelingen met elkaar tot een vergelijk te komen. Diezelfde leiders hebben echter hun vroegere glans en glorie verloren. Zij weten dat zij tot de tegenpartij zijn veroordeeld, maar zij hebben die gedachte nog niet kunnen overbrengen aan hun volkeren, die voortborduren op hun frustrerende ervaringen uit het verleden en hun neurotische machtsvoorstellingen voor de toekomst.

Yitzhak Rabin probeerde op zijn ongepolijste soldatenmanier aan zijn volk het idee van de noodzakelijke gedachtenverandering over te brengen. Dat is hem slechts zeer ten dele gelukt, omdat een toestand van permanente oorlog meer innerlijke zekerheden biedt dan de ongewisheid van vrede met buren die men niet vertrouwen wil of kan. Dus bleef een te grote minderheid argwanend, zoals duidelijk werd toen het parlement met slechts één stem meerderheid het jongste akkoord met de PLO goedkeurde. En die flinterdunne overwinning kon alleen worden behaald met de steun van de vijf Arabische parlementsafgevaardigden, die zich per definitie solidair verklaren met de PLO.

Peres was de architect van de Israelische bewapeningsindustrie en de Israelische atoombom. Maar hij diende nooit in het leger en heeft daarom veel minder politieke geloofwaardigheid dan de oud-generaal Rabin. Peres zal zijn belofte dat hij het vredesproces zal voortzetten dus zeer moeilijk gestalte kunnen geven. Want aan de ene kant is Rabin sinds zaterdagavond een martelaar en een soort heilige geworden, zodat het voor de oppositie een stuk moeilijker wordt zijn vredesproces te diskrediteren. Maar aan de andere kant kan Peres de toekomstige onderhandelingen niet met succes afronden als hij niet de beschikking krijgt over een tweede Rabin, een nieuwe Mr Veiligheid die de Israelische kiezers gerust kan stellen.

De moord op premier Rabin heeft ook in de Arabische wereld de onzekerheid vergroot. Daar werd Rabin, door zijn militaire verleden, als een sterke man gezien, met wie men in principe uiteindelijk zaken zou kunnen doen omdat hij de eenmaal gemaakte afspraken kon afdwingen. Zijn opvolgers, die de moord op hun eerste minister niet konden verhinderen, worden daarentegen - nu althans - als zwak ervaren. Daarom was de eerste reactie van de Jordaanse koning Hussein op de vraag of Peres het werk van Rabin kon voortzetten, zo aarzelend. Hij antwoordde niet, zoals een ervaren politicus van zijn formaat betaamt: “Natuurlijk”. Hij zei: “Ik hoop het en ik wens hem veel succes.”

Nog veel onzekerder zijn de Palestijnen in de bezette gebieden. Zij vragen zich af hoe zij beschermd zullen worden tegen de Israelische ultra's, als dezen zelfs hun eigen premier kunnen doden. Met hun angsten zal Arafat rekening moeten houden, waardoor zijn onderhandelingsmogelijkheden ernstig beknot worden.

Dáárom vierden gisteren de tegenstanders van het vredesproces in de joodse en de islamitische wereld feest. Want de kogels die Rabin dodelijk troffen, hebben het vredesproces niet gedood, wèl ernstig gewond.