Brussels Gesamtkunstwerk met muziek, theater, film en dans in Holland Festival 1996; Trilogie van Schönberg over muziek en uitbeelding

Voorstelling: Erwartung, Begleitmusik zu einer Lichtspielszene en Verklärte Nacht van Arnold Schönberg. Symfonie-Orkest van de Munt o.l.v. Antonio Pappano en Anja Silja (sopraan in Erwartung). Regie: Klaus-Michael Grüber. Dansers: Rosas. Choreografie: Anne Teresa De Keersmaeker. Decor: Gilles Aillaud. Gehoord: 4/11 De Munt in Brussel. Herhaling: dagelijks t/m 17/11, behalve 13/11.

Na De Nederlandse Opera, die zijn seizoen vorige maand opende met Moses und Aron, is nu ook de Brusselse Munt in de ban van Arnold Schönberg. Daar was zaterdag de première van een bijzondere Schönberg-trilogie, een soort Gesamtkunstwerk waarin muziek, theater, film en dans werden gecombineerd. Behalve het monodrama Erwartung stonden Begleitmusik zu einer Lichtspielszene en Verklärte Nacht op het programma - een voorstelling die volgend jaar is te zien in het Holland Festival.

Door verschillende werken op één programma te plaatsen, zoek je als toeschouwer onontkoombaar naar een verband. Het drieluik Erwartung, Die glückliche Hand en Von Heute auf Morgen - vorig seizoen bij De Nederlandse Opera - viel niet in alle opzichten gelukkig uit. Op het eerste gezicht leek er een relatie te bestaan: eerst een vrouw en daarna een man op zoek naar de geliefde, en ten slotte een huwelijksklucht. Maar de sfeer van de drie werken was te verschillend om ze tot een eenheid te smeden.

Ook de trilogie in de Brusselse Munt is geen geheel, hoewel er ogenschijnlijk zowel inhoudelijk als in de vorm samenhang wordt gesuggereerd. De Begleitmusik zu einer Lichtspielszene, door de componist geschreven als de ideale muziek bij een denkbeeldige film, vormt de brug tussen een opera en een dansvoorstelling die handelen over een verstoorde liefdesrelatie. Het thema van alle drie werken is de verhouding tussen muziek en uitbeelding.

Tijdens de Begleitmusik wordt een fragment vertoond uit A Night at the Opera van de Marx Brothers (de scheepshutscène, waarin de vraag aan de orde lijkt hoeveel mensen er in een hutje van nog geen 2x2 meter passen). Een danseres voor het immense doek probeert met smachtende blikken haar liefde voor de beelden - of speciaal voor Groucho? - aan het publiek over te brengen.

Het filmfragment vormt een verrassend contrapunt bij Schönbergs muziek. De componist wilde achtereenvolgens 'dreigend gevaar, angst en catastrofe' muzikaal uitdrukken - niet meteen emoties die doen denken aan een film van de Marx Brothers. Toch gaan muziek en beeld een duidelijke relatie aan, kennelijk wordt de betekenis van muziek sterk beïnvloed door de context.

Maar dat is niet de enige boodschap van Klaus Michael Grüber (regie van Erwartung) en Anne Teresa De Keersmaeker (choreografie van Verklärte Nacht), die gezamenlijk deze entr'acte bedachten. Het gaat hen om de opgewonden stemming van de danseres, die tot uiting komt in haar kinderlijk verwachtingsvolle ogen en de geëxalteerde pasjes-op-de-plaats. Zangeres en film vormen de komische keerzijde van de loodzware emoties in Erwartung en Verklärte Nacht.

Erwartung, een monodrama over een vrouw die haar geliefde zoekt en uiteindelijk dood vindt aan de rand van het bos, is een soort psychoanalyse op toneel, een expressionistisch onheilsdrama vol 'bloed' en 'angst'. Grübers regie is opvallend sober en kil. De vrouw, sopraan Anja Silja (die de helft van de voorstellingen zingt, de andere helft wordt gedaan door Janis Martin), dwaalt door het bos met een onbestemde blik, eerder blind dan verblind. De stok die ze voor zich houdt lijkt een blindenstok. De waanzin van de tekst is in deze regie veel te veel naar binnen gekeerd.

De keuze voor een wat oudere zangeres versterkt de onderkoelde expressie. Silja's statige en wat stramme gestalte staat in schril contrast met de omgeving waarin zij ronddoolt - een eenvoudig decor van doorzichtige doeken. Het geeft aan de vrouw iets van vergane glorie, zeker op de momenten waarop te horen is dat Silja's stem niet ongeschonden uit de vele zware Wagner-rollen is gekomen. Stem en orkest weten elkaars timbre maar moeilijk te vinden. Het orkest van de Munt speelt helder en vitaal, dirigent Antonio Pappano heeft gevoel voor de vele orkestrale nuances in Schönbergs klank.

Verklärte Nacht is woordloos, maar gebaseerd op een gedicht van Richard Dehmel dat druipt van laat-romantische expressie. Ook al volgt Schönberg Dehmels tekst nauwgezet, de muziek kan goed zonder gedicht. Sterker nog, de woorden zijn niet meer dan een katalysator voor de muziek.

Choreografe Anne Teresa De Keersmaeker en de dansers van Rosas nemen nog meer dan Schönberg afstand van het oorspronkelijke gedicht. Het verhaal over de vrouw die zwanger is van een andere man dan degene van wie zij houdt en de man die haar vergeeft, is slechts aan de oppervlakte aanwezig: in de wilde, waanzinnige bewegingen van de vrouwen die heen en weer geslingerd worden tussen aantrekking en afstoting, tussen liefde en schaamte; in veel strakkere gebaren van de mannen. Maar de choreografie is vooral een visualisering van de klank. De bewegingen volgen nauwgezet Schönbergs muzikale motieven. Ze zijn direct verbonden met zijn contrapunt, zijn thematische inzetten en harmonieën, zijn contrast tussen solistische passages en samenklanken. Zoals Schönberg bepaalde muzikale motieven ontwikkelt en laat terugkeren, zo herhaalt De Keersmaeker visuele patronen, telkens met een kleine variatie. Pas in Verklärte Nacht, het hoogtepunt van deze trilogie, is de relatie tussen beeld en klank optimaal.