Flamboyante filmsterren beheersen de politiek in de Indiase deelstaat Tamil Nadu; De premier danst door een bloemenweide

Een leven zonder film is voor de meeste inwoners van de Indiase deelstaat Tamil Nadu ondenkbaar. De Tamils willen dat hun geliefde filmhelden het niet laten bij een vurig lied of een spectaculaire vechtpartij, maar ook in het echte leven orde op zaken stellen. Vier premiers van Tamil Nadu waren de afgelopen jaren dan ook uit de filmwereld afkomstig. En ondanks het huidige schrikbewind van ex-filmster Jayalalitha wordt naar een vijfde alweer gesmacht.

Van heinde en verre stromen in Madras nog elke dag duizenden Tamils naar het mausoleum van de man die zij als een god vereren. Hier, op een steenworp afstand van de donderende branding van de Golf van Bengalen, rust sinds zijn dood in 1987 M.G. Ramachandran, de grootste ster aller tijden van de Tamil-cinema én de populairste premier die de Indiase deelstaat Tamil Nadu ooit heeft voortgebracht.

Plechtig ontdoen de mensen zich van hun schoeisel en schuifelen ze blootsvoets enkele malen om het graf van de man, die meer dan wie ook een hechte band heeft gesmeed tussen filmwereld en politiek. Zonder MGR, zoals hij kortweg wordt genoemd, zou ook zijn voormalige maîtresse en medefilmster, de huidige premier Jayalalitha, nimmer aan de macht zijn gekomen.

Bezorgd vraagt Jayalalitha zich nu op haar beurt af of de superster van het moment, de gewezen busconducteur Rajnikanth, het filmdoek wil verwisselen voor het premierschap. Mocht de charismatische filmster voor de politiek kiezen, dan staat vrijwel vast dat de zestig miljoen Tamils hem ook in één klap tot premier zullen bombarderen. “Ik zou direct op hem stemmen”, glundert een 20-jarige jongeman op een busstation in Viluppuram, een provincieplaatsje twee uur ten zuiden van Madras.

Dat Rajnikanth nul komma nul bestuurlijke ervaring heeft en nog nimmer met een politiek programma voor de dag is gekomen, deert de Tamils volstrekt niet. Op dezelfde manier waarop in Woody Allen's Purple Rose of Cairo op een goede dag de filmheld van het witte doek zomaar het werkelijke leven binnenstapte, zien de Tamils niets liever dan dat hun geliefde sterren niet alleen in hun films maar ook daarbuiten orde op zaken stellen. Uiteraard bij voorkeur op dezelfde slagvaardige manier als die waarop ze dat in hun films plegen te doen.

Een leven zonder film is ondenkbaar voor de Tamils. Film is voor hen een onmisbare vitamine, die nieuwe kracht verleent. Geen deelstaat in India heeft een grotere dichtheid aan bioscopen dan Tamil Nadu en de hoofdstad Madras steekt het roemruchte Bombay met zijn Bollywood naar de kroon als filmcentrum. Dit ondanks het feit dat Bombay met zijn Hindi-films een zeven keer zo groot publiek kan bedienen als Madras met zijn Tamil-films.

Nergens maakt film meer hartstochten los dan in Tamil Nadu. Of het nu om studenten in betrekkelijk comfortabele bioscopen in Madras gaat of om ongeletterde boerenvrouwen in vieze zaaltjes zonder stoelen op het platteland, allen laten zich enige keren per maand als verslaafden bedwelmen door de droomwereld van de film; door een unieke melange van romance, spectaculaire vechtpartijen, dans en bovenal liederen.

Zo ontsnappen de toeschouwers drie uur lang - met minder nemen ze geen genoegen - aan het moeizame dagelijkse leven. Voor enkele rupees, een paar dubbeltjes, vertoeven ze tijdelijk in een sprookjeswereld van rijkdom en luxe. En wat zo mogelijk nog bevredigender is voor de kleine man, die gewend is weerloos aan allerlei onrechtvaardige praktijken van de rijken en machtigen te zijn overgeleverd: de held neemt het dikwijls als een Robin Hood voor de armen op en maakt onveranderlijk korte metten met verraderlijke rijke boeven.

Vurig lied

Op de stoeltjes van de bioscoop laten de Tamils hun ziel gewillig masseren. In stilte voltrekt zich deze collectieve therapie niet. Tijdens een uitverkochte voorstelling van de film Aasai op een doordeweekse middag in een bioscoop in Madras worden de dialogen van tijd tot tijd overstemd door oorverdovend applaus en gejuich vanuit de zaal, wanneer er een geliefde acteur of actrice ten tonele verschijnt. Nog groter wordt het enthousiasme, wanneer er muziek weerklinkt, het filmverhaal tijdelijk wordt onderbroken, de heldin door bloemenweides begint te dansen en, aan een boomtak boven een lieflijk beekje hangend, in een vurig lied uitbarst over haar geliefde. Menigeen in de zaal neuriet genietend mee, want de songs zijn doorgaans ruimschoots vóór de film wordt gelanceerd op tape in de bazaar verkrijgbaar.

Aasai draait al zes weken en daarom gaat het naar Tamil-maatstaven tamelijk tam toe in de zaal. De allergrootste opwinding wordt pas bereikt wanneer een nieuwe rolprent wordt gepresenteerd met in de hoofdrol Rajnikanth. In afgeladen volle zalen gooien uitzinnige fans dan bloemen en confetti naar het filmdoek.

Film is zo ingeburgerd in Tamil Nadu dat bioscoopexploitanten er niet voor terugschrikken middagvoorstellingen te houden en dikwijls gooien ze zelfs 's morgens hun deuren open. Die voorstellingen worden vooral bezocht door vrouwen, die, al dan niet met kinderen, tussen de huishoudelijke werkzaamheden door even een bioscoopje meepikken. 's Middags is er een meer gemengd publiek en 's avonds domineren de mannen.

Een uniek fenomeen in Tamil Nadu is voorts de fanclub. In de hele deelstaat zijn er tegenwoordig tienduizenden van deze verenigingen, die meestal uit dertig tot veertig mannelijke leden bestaan. Bewonderaars van een grote ster (altijd een man) komen bij elkaar om te kletsen over films en wisselen tijdschriften, foto's, tapes en vlaggetjes met elkaar uit.

Vooral onder MGR namen de clubs een hoge vlucht. MGR, die onveranderlijk met zonnebril door het leven ging, was bij vrouwen geliefd om zijn knappe uiterlijk en romantische liefdes, terwijl de mannen hem waardeerden om de grote vaardigheid waarmee hij geweren, zwaarden en zijn blote vuisten hanteerde. Bovendien beschouwden de armen, altijd zijn meest toegewijde fans, MGR als een van de hunnen omdat ook hij een armoedige jeugd achter de rug heeft.

De Amerikaanse antropologe Sara Dickey, die het boek Cinema and the urban poor in South India publiceerde, bericht over een evenement met de haast aandoenlijke naam 'Conferentie van de Internationale MGR Fanclub van de Hele Wereld' in 1986 in de zuidelijke stad Madurai. Van zeven uur 's ochtends tot elf uur 's avonds trok een schier eindeloze optocht van fans door de stad. MGR was toen al jaren premier en had met de invoering van gratis lunches, uniformen voor arme schoolkinderen en andere weldaden de harten van de armen voorgoed gewonnen.

Netwerk

Sommige fanclubs doen niet veel meer dan drinken en kletsen, maar andere nemen hun taak zeer serieus en doen in hun gedrevenheid denken aan een religieuze orde. “Wij hebben deze club opgezet om goede werken te verrichten”, vertelde de voorzitter van een Rajnikanth-club in Madurai aan Dickey. “We mogen zijn (Rajnikanths) naam niet in discrediet brengen. Als we bij hem op bezoek gaan, ontvangt hij ons hartelijk en zegt: jullie moeten alleen goede werken doen. Houd je niet onledig met toneel, dans of zang. Jullie moeten de armen helpen.”

Wanneer een filmster de tijd gekomen acht de politiek in te gaan, kunnen de fanclubs hem gouden diensten bewijzen. “Ze vormen een fantastisch netwerk voor politieke campagnes”, zegt de auteur en cineast S. Ganesalingam in Madras. “Zonder de steun van de zeer wijd vertakte fanclubs van MGR zou Jayalalitha niet ver zijn gekomen. Iemand als Rajnikanth heeft zo'n 15.000 fanclubs achter zich staan met in totaal enkele honderdduizenden leden.”

Voor wat hoort wat. De sterren moeten daarom voortdurend openstaan voor contacten met hun achterban. In hun riante woning in Madras of elders drukken ze op een ochtend al gauw duizend handen en moeten ze hun fans ook toespreken. “De taferelen die je daar meemaakt, grenzen vaak aan hysterie”, aldus Ganesalingam. “De mensen trillen van opwinding wanneer ze even in aanraking met hun held komen.”

Voorts moeten de schatrijke sterren zich van tijd tot tijd inlaten met liefdadige projecten om hun imago op peil te houden. Ze moeten geld geven voor de slachtoffers van een overstroming of voor een kliniekje voor arme weeskinderen. Alleen zo kan de mythe in stand worden gehouden dat de sterren weliswaar rijk zijn maar dat ze als het er op aankomt aan de kant van de armen staan.

Zoals Amerikaanse intellectuelen dikwijls nogal neerbuigend doen over de voortbrengselen van Hollywood en zich nooit echt hebben kunnen verzoenen met de Amerikaanse MGR, Ronald Reagan, zo voelt de geestelijke elite in Madras zich evenmin op haar gemak met de dominante rol van film en filmsterren in Tamil Nadu. De intellectuelen generen zich er voor dat de laatste jaren niet minder dan vier premiers van de deelstaat uit de filmwereld afkomstig waren. “Ik moet toegeven dat ik het pijnlijk vind”, zegt ook de socioloog M.S.S. Pandian van het Madras Institute of Development, die een studie publiceerde over MGR.

Brahmanen

Pandian legt uit dat de rol van film in Tamil Nadu niet los kan worden gezien van de politieke en sociaal-economische ontwikkeling van de deelstaat. De lakens in Tamil Nadu werden eeuwenlang uitgedeeld door de Brahmanen. Keihard onderdrukten ze de lagere kasten en de kastelozen. Pas in de loop van deze eeuw rees daartegen verzet. De Dravidische beweging ontstond, die zich tegen de heerschappij van de Brahmanen, tegen het kastenstelsel, tegen godsdienst en tegen de rest van India keerde. De leiders van de beweging legden sterk de nadruk op het gebruik van het Tamil, een van de belangrijkste elementen in de Tamil-identiteit. Het Tamil behoort tot de familie van de Dravidische talen, waartoe verder nog het Kannada uit Karnataka, het Telugu uit Andhra Pradesh en het Malayalam uit Kerala behoren.

Een van de obstakels voor de emancipatie van de gewone man, waarnaar de Dravidische beweging streefde, was dat de pers geheel in handen van Brahmanen verkeerde. “De lagere kasten die voor het grootste deel niet konden lezen of schrijven maar wel bezig waren zich te emanciperen”, zegt Pandian, “zagen uit naar een nieuw, meer toegankelijk medium en dat vonden ze in de film. De band tussen de film en de politiek is de hele tijd gebleven en heeft ettelijke deelstaatpremiers voortgebracht.” Terwijl de armen hun hart aan de film verpandden, bleven de intellectuelen (dikwijls Brahmanen) gereserveerd staan tegenover dit medium.

Een doorbraak werd bereikt in 1967, toen de Vooruitstrevende Dravidische Federatie (DMK) een verkiezingsoverwinning boekte. Sindsdien hebben de DMK of een door MGR gestichte afsplitsing, de AIDMK (later AIADMK), met massale steun van de lagere kasten en kastelozen steeds de scepter gezwaaid in de deelstaat. De verkiezingen van 1991 werden door de AIADMK van Jayalalitha, die de weduwe van MGR had weten te verdringen, gewonnen. De DMK was toen in discrediet geraakt doordat de partij nauwe contacten met de Sri-Lankese Tamil Tijgers had onderhouden, die ervan werden verdacht kort daarvoor nabij Madras de Indiase oud-premier Rajiv Gandhi te hebben vermoord.

Inmiddels beginnen de Tamils echter aardig uitgekeken te raken op de Redster van de Sociale Gerechtigheid, zoals ze zich graag laat noemen. Letterlijk, want ze kunnen geen stap buiten de deur doen of het zoetsappige vollemaansgezicht van de premier staart hen aan: van schilderingen op bushokjes tot posters op muren en van metershoge houten borden langs de weg tot pagina-grote advertenties in kranten.

Ze doen hun boodschappen in het Jayalalitha-winkelcomplex aan de Jayalalitha-straat, wandelen langs huizen die in het kader van het Jayalalitha-huisvestingsprogramma zijn opgetrokken, rijden in bussen van het Jayalalitha-vervoersbedrijf, kijken op de televisie naar de uitreiking van de Jayalalitha-prijs voor de beste filmster, bezoeken het Jayalalitha-stadion of eten een rijstsoort van het type JJ-92 (de initialen van Jayalalitha). Hun kinderen krijgen intussen les in de zegeningen van haar luisterrijke bewind.

De persoonlijkheidscultus rond de 46-jarige Jayalalitha kan niet verhelen dat haar bestuur steeds meer ontaardt in een schrikbewind. Mensen die kritiek op haar uitoefenen lopen, ongeacht hun positie, het risico na een seintje van bovenaf in elkaar te worden geslagen door Jayalalitha-aanhangers met losse handen. De politie doet steevast een oogje dicht bij zulke gelegenheden. De Thevars, een lagere kaste met een lange traditie van geweld, kunnen tegenwoordig ongestraft de door hen verachte en onderdrukte kastelozen in elkaar timmeren. Ze weten dat ze de onvoorwaardelijke steun genieten van mevrouw Sasikala Nataranjan, de hartsvriendin van Jayalalitha en een machtige figuur in de hofhouding van de premier.

Al enkele jaren geleden verwierf Jayalalitha zich de bijnaam Mrs 10%, omdat zij en de haren een vorstelijke commissie bij de meeste lucratieve projecten in de deelstaat zouden hebben verlangd. “Ze is stellig de meest corrupte premier uit de geschiedenis van Tamil Nadu”, meent een journalist van het gerespecteerde tijdschrift Frontline in Madras, tegen wie Jayalalitha al heeft gedreigd met rechtsvervolging wegens smaad. “In de politiek kun je binnen een paar jaar schatrijk worden”, voegt Ganesalingam er aan toe. “Gewone mensen moeten daar hun hele leven hard voor werken.”

Hoon bij velen wekte de flamboyante premier ook met de extravagante bruiloft van haar pleegzoon in september. Niet minder dan 200.000 gasten waren uitgenodigd, die allen ruimschoots van spijs en drank werden voorzien. Het festijn, waarvoor onder andere speciale brede wegen waren aangelegd naar het feestterrein, kostte meer dan 25 miljoen gulden. De belastingdienst stelt thans een onderzoek in naar de financiële kant van het feestje, omdat er sterke aanwijzingen bestaan dat Jayalalitha het geheel op staatskosten heeft georganiseerd. Ook de inspecteurs weten echter dat het onderzoek slecht kan uitpakken voor hun gezondheid.

Hindoe-godin

Velen voorspellen een dramatische nederlaag voor Jayalalitha bij de verkiezingen volgend jaar. Ze heeft onmiskenbaar niet de zelfde natuurlijke verhouding met de Tamils weten op te bouwen die MGR wel had. Deels komt dat door iets waar Jayalalitha niets aan kan veranderen: het eenvoudige feit dat ze vrouw is.

Al sinds het begin van haar politieke loopbaan vormde het een handicap voor haar in het door en door conservatieve Tamil Nadu dat ze geen acteur maar een actrice was. Dat heeft te maken met een diep geworteld seksisme in Tamil Nadu en met het feit dat vanouds nogal wat dames van lichte zeden in de filmwereld actief waren. Vrouwen, die zich in de filmwereld ophouden, worden ongeacht hun gedrag nog steeds per definitie als losbandig en immoreel beschouwd. Nette vrouwen die zichzelf respecteren worden nooit actrice. Die blijven maagdelijk tot het huwelijk en gedragen zich altijd ingetogen. Mannen wordt veel gemakkelijker een avontuurtje of een maîtresse vergeven.

“Jayalalitha heeft er daarom hard aan gewerkt haar imago van losbandige filmster af te werpen”, zegt Pandian. “Zo is ze een cape gaan dragen, die haar een meer moederlijk voorkomen verleent en heeft ze geprobeerd haar imago op posters als het ware te deseksualiseren. Ook presenteert ze zich soms als een hindoe-godin of zelfs als de maagd Maria.” Dat laatste tot grote woede van de christelijke minderheid in Tamil Nadu. Het is ook opvallend in de cultus rond haar persoon dat Jayalalitha nooit teruggrijpt op haar dagen als lichtvoetige filmster aan de zijde van MGR. In de schoolboekjes wordt deze episode uit het leven van de premier nadrukkelijk verzwegen. Daar wordt ze louter als een begenadigde staatsvrouw gepresenteerd.

Tamils maken er intussen geen geheim van dat ze smachten naar een nieuwe mannelijke ster van het kaliber van MGR. De enige die daarvoor op het ogenblik in aanmerking komt is Rajnikanth, maar, anders dan men van zo'n geweldenaar van het witte doek zou verwachten, twijfelt die nog. Zelfs de filmgekke Tamils moeten af en toe onder ogen zien dat hun sterren mensen van vlees en bloed zijn, die zich in het volle leven wel eens anders willen gedragen dan de magische helden van het filmdoek.