De Oostenrijkse politieke landkaart kan een onsmakelijk geheel worden; Riskant spel Oostenrijkse conservatieven

WENEN, 4 NOV. 'Poker, een riskant spelletje poker', zo wordt in Wenen steeds vaker de actie omschreven, waarmee Oostenrijks conservatieve vice-kanselier Schüssel de coalitieregering met de sociaal-democraten opblies en parlementsverkiezingen onvermijdelijk maakte. Op 17 december vinden deze plaats, veertien maanden na de vorige, waarbij de twee grote coalitiepartijen flinke klappen kregen en de winst ging naar de rechtspopulistische Jörg Haider met zijn Freiheitlichen, de Groenen en een nieuwe partij, Liberales Forum.

Dat iedereen praat over een pokerspel komt omdat de inzet bij de nieuwe verkiezingen veel hoger is dan het struikelblok waarop het kabinet uiteenspatte: de begroting. Om die tijdig in overeenstemming te brengen met de criteria van Maastricht moest het nu al jaren steeds aanzwellende tekort drastisch omlaag gebracht worden. Schüssel en zijn Volkspartij (ÖVP ) wilden dit volbrengen door latere pensioneringen (Oostenrijkers gaan nu het vroegst met pensioen van heel Europa), kortingen op de sociale uitkeringen en meer eigen bijdragen in de gezondheidszorg, maar vooral geen belastingverhogingen voor de burger. De sociaal-democraten (SPÖ ), die niet alleen wilden korten op voor hun kiezers pijnlijke posten, bepleitten ook meer belastinginkomsten, vooral uit de zakken der welgestelden die zij overigens zelf een paar jaar geleden met een belastinghervorming stevig hadden gespekt.

Met goede wil hadden de partijen zeker het zoveelste compromis kunnen bereiken. Oostenrijk bestaat sinds 1945 tenslotte bij de gratie van compromissen en het verdelen van de koek tussen SPÖ en ÖVP Maar dit keer ontbrak die goede wil. De in april verkozen nieuwe ÖVP -partijleider Schüssel scoorde de laatste tijd opmerkelijk hoge persoonlijke populariteitscijfers en hij achtte kennelijk het moment gekomen om een greep te doen naar het kanselierschap dat zijn partij 25 jaar geleden aan Bruno Kreisky had moeten afgeven. Zijn verklaarde doel is nu: grootste partij worden, opdracht krijgen tot het formeren van een kabinet en eindelijk met zijn partij weer Nummer Eén zijn. De eerste partner met wie hij dan wil onderhandelen is weer de aloude SPÖ , zo heeft hij al gezegd, maar een coalitie met de Freiheitlichen sluit hij niet uit. Dat is nieuw. Sinds deze partij in 1986 de uit Kärnten afkomstige rechtse populist Jörg Haider tot leider verkoos hebben beide grote partijen een coalitie met hem steeds uitgesloten.

Haider is daarmee meer dan ooit de sleutelfiguur van de verkiezingscampagne geworden. Bondskanselier Vranitzky poseert nu met zijn SPÖ als de enige partij die ervoor garant staat dat de Freiheitlichen geen regeringsverantwoordelijkheid zullen krijgen. De kleine oppositiepartijen, de Groenen en het Liberale Forum, sluiten ook uit dat zij met Haiders partij in een regering zouden kunnen gaan zitten, maar zij spelen maar een marginale rol.

Haider zelf, kennelijk niet helemaal aangenaam verrast door de vroege verkiezingsdatum (hij had de SPÖ -ÖVP -coalitie liever nog tot 1998 laten doormodderen), laat zich vooral van zijn agressiefste kant zien. Hij kwispelstaart geen ogenblik in de richting van Schüssel en diens ÖVP Zij zijn, net als de SPÖ , verantwoordelijk voor de begrotingstekorten, de privileges van de partijbonzen, voor het hele systeem van ondemocratisch gesjoemel achter de schermen en gesubsidieer van hun makkertjes, zegt hij keer op keer. En verder: “Schüssel pretendeert een man uit het bedrijfsleven te zijn, maar hij heeft zijn hele leven gesleten in beroepsorganisaties en partijbureaucratieën”. Over zijn eigen ambities is hij duidelijk: bondskanselier na de volgende verkiezingen in 1999. Niet beschikbaar voor het vice-kanselierschap in een coalitie met de ÖVP .

Zo'n anderhalve maand voor de verkiezingsdatum tekent zich af op welke trommels de drie grote partijen SPÖ , ÖVP en Freiheitlichen (in 1994 goed voor resp. 34,9, 27,7 en 22,5 procent van de stemmen) zullen slaan. De SPÖ belooft Haider buiten de deur te houden en de verworvenheden van de sociale staat te beschermen, de ÖVP roept dat 25 jaar socialisme genoeg is, dat hervormingen nodig zijn, maar dat het goede behouden moet worden en dat juist daarvoor keihard sparen nodig is. De Freiheitlichen zeggen dat Oostenrijk werkelijk hervormd moet worden, dat zij de partij van de kleine man zijn die genoeg heeft van de zelfbedieningspolitiek van de leiders der grote partijen.

Bij de vorige verkiezingen een jaar geleden boekte Haider dramatisch winst door de hoge salarissen, vette pensioenvoorzieningen en andere privileges van vooral de sociaal-democratische partijbonzen aan de kaak te stellen. De SPÖ , de fatsoenlijke oninspirerende ex-bankier Vranitzky vooraan, reageerde defensief, arrogant en verongelijkt op de beschuldigingen. Maar zij veranderde niets aan de wantoestanden. Voor Haider blijven er dan ook schietschijven te over en hij zal die, vooral tijdens de serie televisiedebatten tussen de kandidaten, zeker weten te raken. Hijzelf en zijn entourage mogen vaak op Yuppies lijken, met zijn aanvallen op wat hij graag noemt de 'vervilte' kliek van SPÖVP en zijn poseren als de kampioen van de gewone kleine man die hard werkt en Oostenrijk heeft opgebouwd heeft hij heel wat traditionele kiezers van de grote partijen weten weg te lokken. Op de Freiheitlichen stemmen nu meer arbeiders dan op de SPÖ

Maar Haider doet nog meer dan gerechtvaardigde kritiek uiten op de ondoorzichtige bekokstoof- en bevoordelingscultuur van de grote partijen. Hij maakt ook constant stemming tegen buitenlanders, raast tegen intellectuelen en kunstenaars, vergoelijkt het nazi-verleden van vele Oostenrijkers (onder wie zijn ouders), veegt de vloer aan met studies die de medewerking en steun in brede kring aan de nazi-misdaden in kaart brengen en houdt de deur open naar figuren uit de ultrarechtse hoek. Daarom is zijn opkomst zo verontrustend en wordt Schüssels pokerspel om nu nieuwe verkiezingen te hebben zo riskant genoemd. Als de Freiheitlichen als grootste partij uit de bus komen, dan ziet Oostenrijks politieke landkaart er meer dan onsmakelijk uit. Dat vinden vele intellectuelen, die ertoe zouden neigen dan toch maar weer in 's hemelsnaam op de SPÖ te stemmen (vorig jaar gingen veel van hun stemmen naar de Groenen en het Liberale Forum). En zo lijkt men er, zo staat geregeld te lezen in de Oostenrijkse pers, ook in Brussel over te denken, waar men net opgelucht is over de verdwijning van de neofascisten uit de Italiaanse regering en men er op wijst dat Haiders vertegenwoordigers in het Europese Parlement bij geen enkele fractie onderdak hebben weten te vinden.