Vrijdag 3; Uitgedund orkest

De Nederlandse ensembles, die zondag in het Utrechtse Muziekcentrum Vredenburg hun eerste 'Dag' houden, zijn geen kamermuziekgezelschappen en ook geen orkesten. Vlees noch vis, zou je kunnen zeggen - maar dan moet je kwaad willen. Ensembles spelen muziek die vroeger stiekem door een uitgedund orkest werd gespeeld. Die orkesten deden dat niet al te vaak, want intussen zat de rest van de musici werkloos toe te kijken. Sommige ensemblemuziek, zoals composities van Bach en Haydn, werd ook wel door complete orkesten gespeeld, maar historisch was dat eigenlijk niet te verantwoorden. En omdat de muziekwereld de laatste jaren puristischer is geworden willen we dat het werk van barok- en klassieke componisten door een kleiner gezelschap wordt gespeeld, een ensemble dus, want in het verre verleden was een orkest niet groter dan een ensemble.

Ensembles bestaan in Nederland al ongeveer een kwart eeuw, maar leidden aanvankelijk een kwakkelend bestaan. De subsidieverstrekkers wisten er niet goed raad mee, die kenden alleen een geldpotje voor kamermuziek en één voor orkesten. Daar komt langzaam verandering in. Het orkestbestel is op de helling gegaan. En de bezuinigingen die dat opleverde verdwenen voor een deel in het niks. Voor een ander deel gingen ze naar de ensembles, waarvan er enkele nu al een tijdlang 'structureel' gesubsidieerd worden.

Het grauwe Nederlandse muziekleven is dank zij de ensembles opgefrist. Het Schönberg Ensemble en het ASKO, om er twee te noemen, hielden de afgelopen decennia hartstochtelijke pleidooien voor de muziek van deze eeuw. Steeds meer componisten gingen daardoor ook muziek voor hen schrijven. Het Orkest van de Achttiende Eeuw en The Amsterdam Baroque Orchestra hadden hetzelfde enthousiasme voor het achttiende-eeuwse repertoire.

Dit seizoen is door de ensembles gezamenlijk uitgeroepen tot 'Jaar van de Ensembles' - een eigen pluim op de eigen hoed, dus. Want wie wel eens een concertzaal binnengaat weet al lang dat het daar stikt van de Consorts, Bands, Koren, Slagwerkgroepen, Sinfonietta's en Kollektieven. En in recensies wordt regelmatig geschreven hoe prachtig ze vaak musiceren. Sommige ensembles behoren zelfs zozeer tot het establishment, dat jonge, wilde componisten de laatste tijd beginnen te morren en eigen clubjes oprichten om hun muziek uitgevoerd te krijgen.

De meeste 'Jaren', zoals die voor Kind en Vrouw, waren bedoeld om aandacht te vestigen op achtergestelde groepen. Maar hoe achtergesteld zijn de ensembles eigenlijk?

Het Gelders Orkest, nota bene onder leiding van Reinbert de Leeuw, moest in Amsterdam gisteravond een concert afgelasten omdat het publiek het liet afweten. Op het programma stonden werken van Stravinsky, Messiaen en Ton de Leeuw. Dacht het publiek soms dat het hier typische ensemblecomponisten betrof en dat een orkest hun muziek dus niet hoort uit te voeren? Of luistert men inmiddels liever naar een ensemble, ook als dat voor veel muziek moet wordt uitgebreid tot een echt orkest? Misschien moeten we volgend seizoen uitroepen tot het Jaar van de Orkesten.