Oh woord

Nexus 12. Uitg. Kok Agora, 166 blz. ƒ 39,50

Zeven lange en gedegen essays vormen het twaalfde nummer van Nexus uit Tilburg. Het verleden kennen om het heden te begrijpen, dat is de bedoeling. 'Niet uit nostalgie naar vermeende betere tijden, maar in een poging inzicht te verschaffen in onze tijd, door de nexus met het verleden te tonen.'

John Gray schreef het openingsartikel over Isaiah Berlin, die zelf, als 89-jarige, een artikel bijdroeg over de romantiek als 'vernietiging van de ideeën waarheid en geldigheid in ethiek en politiek'. Volgens de oude wijsgeer zijn er drie keerpunten geweest in het menselijk denken; de dood van Aristoteles, de leer van Machiavelli, en de onderschatte romantische revolutie. Berlin: 'de nieuwe Romantische herijking van waarden heeft de moraal van motief vervangen door die van gevolg, die van het innerlijke leven door die van effectiviteit in de buitenwereld. (-) Geen beweging in de menselijke opinie heeft een vergelijkbare draagwijdte en effect gekend. Ze wacht nog steeds op haar historici: want zonder deze beweging te begrijpen, lijkt geen politieke beweging uit de moderne tijd mij volledig begrijpelijk.'

Het verdwijnen van oudere zedenleren en de opkomst van subjectieve waarden kan dan wel historisch geplaatst en verklaard worden, maar in het dagelijks leven schiet ook Berlin er niets mee op. 'Geloven we dat er, aangezien waarden botsen, geen redenen zijn om liever het een dan het ander te kiezen, zodat wanneer mensen of groepen mensen door verschillende opvattingen in bezit genomen zijn, de zaak daarmee afgedaan is, zodat oorlog tussen hen een eerzamer werkwijze is dan pogingen een tussenoplossing te vinden die de oprechte overtuigingen van geen van beide partijen bevredigt? Het antwoord hierop lijkt mij zowel ja als nee.'

Nexus ruimde ook plaats in voor twee 'vergeten denkers', Erich Kahler en de Rus Nicolai Berdjajev. Voor een iets breder publiek zijn de drie artikelen over de Weense componist Arnold Schönberg, zijn fascinerende omgeving en zijn opera Moses und Aron. Redacteur Rob Riemen: 'Hij had de oorlog willen verhinderen door betekenisvolle woorden te spreken die de mensen gezeggen. (-) Maar het gebeurde niet. Meer dan een wanhoopskreet om een taal die gehoord en begrepen zal zijn is het slot van zijn levenswerk, het 'O Wort, du Wort, das mich fehlt' de echo van 'Eli, Eli, lama sabachtani - God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten'.'