Het geluk van de gedeelde ijskast; De sitcom als schakel tussen twee huiskamers

Op de televisie zijn elke week meer dan veertig sitcoms te zien. Waar gaat het over in deze komische series? Over in de rij staan in het postkantoor. Over een zoekgeraakte mondharmonica. Over de hond die naar de dierenarts moet. Het leven van de sitcomkijkers en dat van de sitcompersonages lijkt op elkaar, maar er is een belangrijk verschil: in de sitcom lukt het de acteurs nooit te doen wat de kijker doet: op de bank liggen, voeten omhoog, en een half uur ongestoord naar de televisie kijken.

Sommige series zijn op video te koop. O.a. Cheers, Married... With Children, Fawlty Towers, Keeping Up Appearances, Absolutely Fabulous. Op Internet wordt gediscussieerd over sitcoms in de newsgroup Rec.alt.tv. Sitcomsites zijn te vinden via Yahoo Entertainment en Tardis Archives.

Net zoals mensen in boeken niet vaak boeken lezen en mensen in toneelstukken bijna nooit naar het theater gaan, kijken mensen op de televisie zelden naar de tv. We zien het apparaat wel vaak op het scherm omdat het nu eenmaal in bijna elke huiskamer aanwezig is, maar aan gaat het bijna nooit. Behalve in de sitcom of situation comedy. De sitcom is de enige vorm van amusement waarbij het beeldscherm soms echt in een spiegel verandert: kijker en acteur kijken allebei naar de televisie.

Televisie kijken is in een sitcom de hoogste vorm van geluk. Als dr. Huxtable in The Cosby Show eindelijk niets te doen heeft, installeert hij zich met een bak chips op de bank en pakt grommend van geluk de afstandsbediening. Al Bundy kan als besteding van zijn eerste vrije weekend sinds tijden in Married... With Children niets beters verzinnen dan thuis een film met John Wayne bekijken. Zelfs in Beverly Hills is volgens de sitcom televisie kijken het summum. Als Will in The Fresh Prince of Bel Air eindelijk een date heeft gaat hij niet met haar uit, nee, hij neemt haar mee naar huis en zet de video aan.

De kijker verhoudt zich alleen daarom al volkomen anders tot de sterren van een sitcom dan tot de sterren van soaps als The Bold & The Beautiful en Dallas. De soapkijker is jaloers op of verbaasd over de rijkdom, de schoonheid en de flitsende bezigheden van de personages. De sitcomkijker hoeft nooit jaloers te zijn, hij doet immers precies hetzelfde als de personages naar wie hij kijkt. Soms kan hij zelfs op hen neerkijken. Want in de sitcom lukt het de acteurs bijna nooit te doen wat de kijker doet: op de bank liggen, voeten omhoog, en een half uur ongestoord naar de televisie kijken. Als dr. Huxtable zich net op de bank genesteld heeft, komt er altijd wel een kind met een probleem binnen. Of het maakt een probleem door al vaders chips op te eten. Wills date gaat ervandoor met zijn neef en Al Bundy krijgt Hondo niet te zien omdat de familie van zijn vrouw (een vleesbonk, een nicht, een drie ton wegende moeder en een gitaar spelende drieling) op bezoek komt.

De Nederlandse kijker kan meer dan veertig verschillende sitcoms ontvangen. Sommige worden elke dag uitgezonden; de meeste eenmaal per week. Maandag is de beste dag voor de fan: tussen vijf en twaalf uur 's avonds kan hij kijken naar Perfect Strangers (Veronica), The Cosby Show (NCRV), Cheers (NCRV), M'n dochter en ik (RTL4), Friends (RTL5), Flodder (Veronica) en Married... With Children. Deze laatste show kan op die dag maar liefst drie maal bekeken worden: op SBS6, die hem dagelijks uitzendt, op Veronica en op de BRT. Sommige sitcoms, zoals Perfect Strangers, zijn na een roulement bij een publieke omroep aan een tweede leven begonnen op een van de commerciële zenders. Wie de zender TV 10 Gold kan ontvangen, krijgt er dagelijks nog vier oude series bij. De commerciëlen zenden nu twee keer zoveel sitcoms uit als de publieke netten. Het zijn ook de commerciëlen die het vaakst verweten wordt dat ze hun zendtijd vullen met 'opgewarmde ouwe troep' en 'kliekjes uit Amerika'.

De meeste series halen geen hoge kijkcijfers; voor vele ligt de kijkdichtheid niet hoger dan 1 (139.000 kijkers). Maar wat is hoog? Een serie met 139.000 kijkers is een flop, een boek met 139.000 kopers is een bestseller. Niet alle sitcoms worden overigens zo slecht bekeken. Series als On our Own en Chef! trekken gemiddeld een half miljoen kijkers. De best bekeken sitcom was vorige week de Nederlandse serie M'n dochter en ik: ruim anderhalf miljoen kijkers, tien procent van alle Nederlanders.

Parodie

De meeste sitcoms die hier uitgezonden worden zijn van Amerikaanse makelij. Vooral de Vara en RTL4 proberen het genre in Nederland van de grond te krijgen, maar de resultaten geven tot nu toe weinig hoop. De situaties zijn meestal overgenomen of afgekeken van Amerikaanse voorbeelden, dus daar ligt het niet aan. Maar de humor is traag en grof. Engelse sitcoms worden op het moment in Nederland nauwelijks uitgezonden, hoewel ze vaak leuker zijn dan de Amerikaanse. Toch blijft Amerika de koning van de sitcom. Want goede Engelse series als Fawlty Towers en Absolutely Fabulous zijn al bijna een parodie op het genre, net als het Nederlandse Debiteuren, crediteuren. En dat is schaars in Amerika. Amerikaanse sitcoms zijn vrijwel nooit ironisch of satirisch, woorden die in Nederland bijna synoniem zijn met humor. De eerste parodiërende sitcom die Amerika heeft voortgebracht, parodieerde een ander genre: Soap! De Amerikanen nemen de sitcom serieus en daarin schuilt zowel de aantrekkings- als de afstotingskracht van het genre.

Ondanks de bijna dagelijkse aanwezigheid in menige Hollandse huiskamer heeft de sitcom hier nog niet dezelfde status gekregen als de soap. Niemand schaamt zich meer voor een verslaving aan The Bold & The Beautiful en je mag het NOS journaal best laten schieten voor Goede Tijden Slechte Tijden. Maar ik ben nog nooit iemand tegengekomen die thuisbleef voor Dream On of de video tijdens de vakantie alle afleveringen van Roseanne liet opnemen. Waarschijnlijk komt dat voor een deel omdat sitcoms niet spannend zijn, cliffhangers ontbreken. Elke aflevering is een herhaling van de vorige; Dr. Huxtable blijft altijd getrouwd met mrs. Huxtable, Al blijft altijd kankeren op Peg en Norm blijft eeuwig alleen bierdrinken in Cheers.

Belangrijker voor de status van de sitcom is denk ik dat ze nooit camp zijn, ze kunnen niet op een andere manier gewaardeerd worden dan de makers hebben gewild. Alleen klassiekers als I love Lucy en Green Acres uit de beginjaren van de televisie kunnen op die status aanspraak maken. Maar alleen nu; toen ze uitgezonden werden, waren ze waarschijnlijk te realistisch om camp te kunnen zijn. Want sitcoms vormen misschien niet voortdurend een spiegel, ze zijn wel net zo saai als de werkelijkheid.

De plot van een sitcom is niet na vertellen. Waar gaat het over? Over in de rij staan in het postkantoor. Over een zoekgeraakte mondharmonica. Over de hond die kanker heeft en naar de dierenarts moet. Over Claire die niet kan slapen als ze niet is ingestopt. Over Herman die op vakantie collega's tegenkomt. En toen? En toen niets. Morgen is er weer een dag, volgende week weer een aflevering.

Mondhoeken

Er is maar één punt waarop soaps realistischer zijn dan sitcoms. Als iemand in een soap een grapje maakt, lacht er meestal niemand. Maar gebeurt dat in een sitcom, dan moet iedereen voor de buis in de lach schieten. En meestal gebeurt dat ook, of je wilt of niet. Het ingeblikte gelach helpt mee, net als de gezichten van de acteurs. Als die lachen, gaan ook in de huiskamer de mondhoeken omhoog.

Karel van het Reve schreef eens dat het publiek twee behoeftes heeft: de behoefte om te lezen wat vooral in romans gebeurt en de behoefte om te lezen wat in werkelijkheid gebeurt. Televisiekijkend publiek heeft vermoedelijk dezelfde behoeftes. Wat in de sitcom vooral gebeurt is dat de dingen die mensen zeggen veel grappiger zijn dan de dingen die wij zelf zouden zeggen. Helaas laten die dingen zich weer moeilijk navertellen. Als je net naar een sitcom hebt gekeken, lijkt het alsof de acteurs elkaar voortdurend moppen vertellen. En moppen zijn na te vertellen. Maar een citaat uit een sitcom slaat bijna altijd dood. De proef op de som: Vaste klant Norm komt de bar Cheers binnen. 'How's life treating you, Norm,' vraagt de barman. 'Like it caught me in bed with its wife.' Misschien helpt het als je weet dat de barman elke keer als Norm binnenkomt een snedig antwoord geeft. 'How is it going Norm?' 'Daddy's rich and Momma's goodlooking.' Het rare is dat de kijker al na twee afleveringen weet dat hij in elke uitzending op een snedig antwoord kan rekenen. Door fans is er zelfs een woord voor bedacht: Normisms. Daardoor geeft het ook niet dat de schrijvers van de serie soms in herhalingen vervallen. 'How's the world treating you Norm?' 'Like I just ran over it's dog.' De kijker lacht omdat de vrouw van het leven nog in zijn achterhoofd zit. De lach is alleen een beetje van karakter veranderd. Als zelfs Norm en zijn schrijvers niets nieuws meer weten, hoe moet het dan met ons? Daarom is het volgende antwoord het mooiste Normism: 'What's the story Norm?' 'Thirsty guy walks into a bar. You finish it.'

Meer voorbeelden van sitcomhumor zijn bijna niet te geven: voor je erom kunt lachen, moet je te veel weten over de personages en de situatie waarin ze verkeren. De naam situation comedy past echt perfect bij het genre. De meeste situaties zijn vrij simpel. Soms is werk het uitgangspunt, zoals in Cheers (bar), Taxi (taxicentrale) en Murphy Brown (televisiestation). Maar meestal gaat het om een gezin; liefst een gezin met veel kinderen. Omdat de sitcom het van eenvoudige tegenstellingen moet hebben, leveren kinderen alleen niet genoeg op. Daarom komt er vaak nog iemand inwonen. Soms is die iemand een kinderjuffrouw (The Nanny), soms een buitenaards wezen (Mork and Mindy), soms een dier (het varken in Green Acres) en soms allebei (Alf in Alf). Maar een gezin kan ook gevormd worden door slechts een ouder en een paar kinderen (scheiden is niet langer taboe, zie Grace under fire en Cybill) of drie vriendinnen en één moeder (Golden Girls). Elke combinatie is goed, zolang ze maar samen op de bank voor de buis kunnen zitten en toegang hebben tot dezelfde ijskast. De laatste tijd is een groepje vrienden een populair onderwerp. Maar ook in Friends, Ellen en Seinfeld geldt: wij wonen samen, en als we dat niet doen kijken we samen en eten we samen. In Friends gaan ze zelfs samen naar de wasserette.

Keukenscènes

Ook de decors van de series lijken op elkaar. In de meeste series is de huiskamer de belangrijkste locatie. En of het gezin in kwestie nu arm is als in Roseanne of rijk als in Who's the Boss, altijd is de indeling hetzelfde. Een hal of gang is er nooit, in een sitcomdecor val je met de deur in huis; het enige verschil is dat de voordeur in Ellen aan de rechterkant van het decor staat en in Golden Girls links. De ruime huiskamer heeft meestal nog meer deuren: één leidt er in ieder geval naar de keuken. Keukenscènes spelen zich vaak 's nachts af, want sitcompersonages krijgen vaak honger in hun slaap en dalen dan in duster de trap af om zich te goed te doen aan een stuk chocoladetaart. Die trap komt altijd uit in de woonkamer, achter de bank, die onveranderlijk midden in de kamer staat, los van de muur. Voor de bank staat een laag tafeltje en daarop of daarvoor staat de televisie. Op die bank spelen zich de meeste scènes af. Voor de camera blijft daardoor maar een standpunt over: ze moet wel naast de televisie staan. Misschien is zij wel de televisie: de schakel tussen twee huiskamers.

Er zijn maar twee series die van het geijkte stramien afwijken: Herman's Head en Dream On. Beide zijn gebaseerd op een prachtig idee. In Herman's Head kunnen we letterlijk in het hoofd van Herman kijken. Daar wonen een zeur, een lolbroek, een zakenman en een meisje. Samen beslissen zij hoe Herman, documentalist bij een uitgeverij, op mensen en gebeurtenissen reageert. Pas als drie van de vier het met elkaar eens zijn, kan hij actie ondernemen.

Ook in Dream On worden de gedachten van de hoofdpersoon zichtbaar gemaakt. Martin, redacteur van een uitgeverij, is voor de televisie opgegroeid. Elke gebeurtenis doet hem denken aan een scène uit een oude film of televisieserie; afhankelijk van de situatie ziet hij Ronald Reagan in pyjama of James Mason in een gesticht. De acteurs in de zwart-wit beelden zijn meestal erg recht door zee. Martin moet schipperen. Ook op de televisie is het leven sinds de jaren vijftig ingewikkelder geworden, lijkt de boodschap van deze sitcom. Sommige beelden keren vaak terug. Als een vrouw een toespeling op seks maakt, ziet Martin twee steigerende zwarte hengsten of een opstijgende raket. Maar vaak krijgt de kijker daarna ook the real thing te zien: Dream On is de enige serie waarin seksscènes voorkomen. Van deze serie worden twee versies opgenomen: een preutse voor de grote netwerken en een grove voor de kabelstations. Veronica zendt hier de tweede versie uit.

Ondanks het inventievere uitgangspunt zijn Dream On en Herman's Head niet beter dan de gangbare sitcoms. Naarmate deze series langer lopen verdwijnt het oorspronkelijke idee ook steeds meer naar de achtergrond. De dagelijkse scherts neemt de macht over. Want uiteindelijk zijn alle sitcoms 'shows about nothing', zoals de producer van de hit Seinfeld het genre omschreef.

En waarom zou je ook allerlei fratsen uithalen als het uiteindelijk toch gaat over de eerste schooldag na de vakantie, biljartles, verliefd zijn op de buurvrouw en het opruimen van de garage? Dat stond ons deze week volgens de tv-gidsen in diverse sitcoms te wachten. Natuurlijk loopt het ook wel eens uit de hand in een sitcom en zijn de gebeurtenissen veel hilarischer dan bij de kijker thuis. Maar de sitcoms die het minst nodig hebben voor het bereiken van een lach, zijn meestal de beste. De zuiverste sitcom die nu in Nederland te zien is, is de show van Bill Cosby, de Toon Hermans van de sitcom. Deze serie heeft geen enkele gimmick. Het best komt dat tot uiting in de scènes tussen Bill Cosby en het dikke (witte) jongetje Peter, een vriendje van jongste dochter Rudy uit het begin van de serie. Cosby doet niets anders dan vragen stellen als 'wil je een glaasje limonade' en Peter doet niets anders dan daar niet op antwoorden; hij is verlegen. Het levert ontroerende beelden op; een bewijs van het belang van goede acteurs voor een sitcom.

Huiselijk geluk

De familie Cosby is een modelgezin: rijk, zwart, slim en tevreden. Deze serie laat het duidelijkst zien waar eigenlijk alle sitcoms op uit zijn: het tonen van geluk, van huiselijk geluk, dat iedereen kan vinden die bereid is zijn bank te delen, zijn ijskast open te zetten en te praten. 'Every family knows its ups and downs,' de kinderen Jericho zeggen het echt tegen elkaar in On our own. 'Als we een probleem hebben, moeten we erover praten.'

De humor wordt in deze gelukkige gezinnen op twee manieren ingezet. Ten eerste als tegenwicht tegen al te veel zoetsappigheid. Als Alex Keaton in Family Ties wel heel aardig doet tegen zijn zusje, laten de schrijvers hem half uit zijn rol vallen. 'I can't believe I just said that,' zegt hij dan tegen de camera. Ten tweede bestrijdt humor de verveling. Want huiselijk geluk is saai geluk, dat onvermijdelijk het in elkaar zetten van kasten en het testen van slaapzakken met zich meebrengt. De humor is hier een doekje voor het bloeden, de kus op een schaafwond die de pijn niet verzacht maar wel veraangenaamt.

Een aanwijzing voor het belang dat er in Amerika aan de sitcom wordt gehecht, vormt de overstelpende hoeveelheid informatie die er over te krijgen is op het Internet. Bijna elke show heeft een eigen pagina, sommige hebben er wel twintig. Meestal gaat het daar om een melige drang naar volledigheid: van alle series zijn comlete 'Episode Guides' te vinden, lijsten met quotes, plattegronden van decors en 'news direct from the producer's bungalow'. Maar de discussies over de shows zijn op een merkwaardige manier serieus. In de nieuwsgroep rec.arts.tv. woedt nu een discussie over de vraag of je bevriend zou willen zijn met de vrienden uit Friends, een groepje twintigers dat bij elkaar steun zoekt tegen de boze New-Yorkse buitenwereld. 'Ik zou graag uit willen met Chandler,' schrijft een kijkster. 'En Ross is een schatje. Maar ik zou me minderwaardig voelen ten opzichte van de meisjes omdat ze allemaal erg dun zijn en erg mooi.'

Er is maar een sitcom waarin de humor een andere rol speelt: daarin is het leven verschrikkelijk en de humor maakt het nog verschrikkelijker. Married... With Children is de tegenpool van The Cosby Show. In The Cosby Show luistert dr. Huxtable geduldig als zijn dochter zich excuseert voor het feit dat niet eens zij, maar een vriendinnetje op haar kamer een sigaret heeft gerookt. In Married... With Children zegt Al rot op! tegen zijn zoon Bud, die net zwaar gewond is thuisgekomen. Al wil zich ongestoord verdiepen in het tijdschrift Grote Memmen. 'How big, dad?' 'Some are bigger than you.'

In deze serie worden alle normen en waarden die de andere sitcoms proberen te slijten, versleten verklaard. Maar toch blijft het gezin Bundy een gezin. Want welke vorm zou het leven anders moeten hebben? Al bouwt een eigen wc, maar hij blijft met Peg in een bed slapen. En af en toe kijken ze samen naar de televisie.