Verbroedering rond wankelende NS

UTRECHT, 2 NOV. Het was een ongebruikelijk schouwspel, gistermiddag in de perszaal van Hoofdgebouw III. Aan beide zijden van NS-topman R. den Besten zat een vakbondsbestuurder. Aan zijn rechterhand, voor de pers links, de leider van de militante spoorbond FSV, G. Hardeveld. Aan de andere kant W. Korteweg, van de Vervoersbond FNV. Den Besten fluisterde nu eens de een, dan de ander wat toe. Hier zaten vrienden, dat was duidelijk.

Hoe anders zag het er ruim een jaar geleden nog uit, ten tijde van de staking die het spoor vier dagen platlegde. Niet alleen stonden NS en vakbonden toen tegenover elkaar, ook onderling leverden de bonden hun gebruikelijke strijd. De FSV, traditioneel uit op maximale salarisverhogingen, tegenover de strategischer ingestelde, met het bedrijf meedenkende FNV. Nu zei Korteweg dat Hardeveld “groot respect” verdiende, omdat hij “zijn nek ver heeft uitgestoken”. Hardeveld vond dat “iedereen het achterste van z'n tong heeft laten zien”, in “open en eerlijke” gesprekken.

De verbroedering leek een direct gevolg van deze 'gesprekken op de hei', sessies van vijf keer een dag die de afgelopen weken in alle afzondering zijn gehouden, en waarvan gisteren de resultaten bekend werden gemaakt. Maar in feite is het proces al langer aan de gang, eigenlijk sinds de staking van vorig jaar, die het bedrijf geen goed heeft gedaan. Dit jaar kwamen daar de vertragingen bij, hernieuwde onrust onder het personeel en dreigende, extra inkrimpingen. Bonden en directie kregen een gezamenlijk belang. Het gaat niet goed met NS, wisten beide, en als wij er niet in slagen het tij te keren, kan het nog slecht met het bedrijf aflopen. We moesten, zei Korteweg gisteren, “als functionaris en persoon onze verantwoordelijkheid nemen”.

De toevoeging 'persoon' was niet onbelangrijk, want het was Korteweg die een paar weken geleden met het idee van de gesprekken 'op de hei' kwam, daarin meteen gesteund door Den Besten. Korteweg neemt binnenkort afscheid van de Vervoersbond FNV. Hij wordt directeur van de Gelderse Milieufederatie in Arnhem, waar hij ook woont. Voor Korteweg was de gezamenlijke reddingsoperatie een soort afscheidscadeau aan NS, het laatste wat hij nog voor het bedrijf en zijn eigen 'achterban' kon doen.

Het 'onderhandelingsresultaat' dat gisteren naar buiten kwam, bevat veel voorstellen van zijn hand. Samen kwamen Korteweg, Den Besten en later ook Hardeveld en de twee andere, kleinere bonden tot de conclusie dat die voorstellen de enig begaanbare weg vormen. Om te voorkomen dat het bedrijf in ruziënde 'business units' uiteenvalt, komt de nadruk de komende tijd weer even te liggen op het sociale gezicht van de spoorwegen.

Pagina 23: Gevaren voor NS liggen op de loer

Invoering van een vierdaagse werkweek, een bescheiden loonsverhoging, meer samenwerking tussen de verschillende bedrijfsonderdelen - daar gaat het voorlopig om. De tientallen miljoenen die hiervoor nodig zijn, zullen voor een deel ten koste gaan van het door de directie beoogde rendement van tien procent, en dus van de voorziene winststijging. Voor de geplaagde reiziger geldt dat “als de spoorwegen in een rustiger vaarwater komen, dit ook goed is voor de klant”, zei Den Besten. Bijna terloops stak deze gisteren ook de hand in eigen boezem. De veelvuldige kritiek op NS was “soms terecht”, zei Den Besten. En: “Het is normaal dat de slinger wat doorslaat, als je een monolithisch bedrijf als het onze decentraliseert.”

Zeker is dat vooral voor NS Reizigers de reorganisatie te snel ging. Na drie jaar 'Sporen naar 96', zoals de reorganisatie is genoemd, is daar de cultuuromslag nog onvoldoende gevorderd.

Beter dan geen ander weet Den Besten dat er nog heel wat gevaren op de loer liggen. De vertragingen als gevolg van de grote buitendienststellingen die nog moeten komen, zijn daar wel de minste van. Belangrijker is dat de heide-gesprekken weliswaar een 'onderhandelingsresultaat' hebben opgeleverd, maar dat er pas een 'akkoord' is, als de achterban van de bonden ermee instemt. Hardeveld kondigde gisteren dan ook aan dat de FSV “zeer binnenkort” regionale informatie-bijeenkomsten gaat houden, in combinatie met ledenraadplegingen. Vooral Hardeveld zal het moeilijk krijgen met zijn achterban. Zo heeft de Rotterdamse FSV-afdeling alweer een looneis van tien procent op tafel gelegd.

Een ander punt is het vertrek van Korteweg. Want het samen optrekken van vakbondsbestuurders en directie mocht dan wel lijken op de gang van zaken die in Amerika gebruikelijk is, waarschijnlijker is het dat het hier een unicum betrof. Korteweg suggereerde dat ook zelf, toen hij zei dat “je zoiets alleen kunt organiseren als je weggaat”. Ten slotte is er de kwestie van het geld. Voor het 'onderhandelingsresultaat' is NS tot op de bodem van zijn financiële draagkracht gegaan. Komen er onverhoopt alsnog stakingen, dan is het bedrijf voor banken niet meer interessant, zo het dat nu nog is. NS doet nu dan ook een verwoede poging om bij de politiek meer geld voor de verzelfstandiging los te weken. Zo zou het ministerie van verkeer en waterstaat NS Cargo vrij gemakkelijk een grotere bruidsschat kunnen meegeven, omdat hierover in het verzelfstandigingscontract dat in juni is getekend, nog niets is geregeld.

Voor het instandhouden van onrendabele lijnen, de in het contract wel vastgelegde 'contractsector', zou de Tweede Kamer extra geld moeten eisen. Daarvoor wordt nu druk gelobbyd.

Verder, vinden Spoorwegen en bonden, kan de politiek maar beter van het bedrijf afblijven. Het debat over de verzelfstandiging, dat de Tweede Kamer aan het einde van het jaar gaat houden, wordt dan ook met enige ongerustheid tegemoet gezien. Immers, er klinken daar geluiden als zou de verzelfstandiging niet door moeten gaan, terwijl het hele bedrijf zich nu juist inspant voor de nieuwe opzet. Maar dat voorstel betreft een minderheid in de Tweede Kamer.

Groter is daarom het risico van een ander voorstel, om de taken die straks voor rekening en verantwoordelijkheid van de overheid komen, zoals het verdelen van de capaciteit over verschillende concurrenten op het spoor, sneller dan voorzien van NS los te maken. Voor dit voorstel lijkt zich wel een meerderheid af te tekenen, maar het bedrijf, daarin gesteund door de bonden, voelt er weinig voor.