Italië vereert na 20 jaar Pasolini als een profeet

ROME, 2 NOV. Met een voetbalwedstrijd, een film en een hele reeks andere activiteiten herdenkt Italië dat twintig jaar geleden een van zijn grootste en meest omstreden dichters is vermoord: Pier Paolo Pasolini, de linkse intellectueel die tegen abortus was en inspiratie zocht in de bijbel, de dichter van de verloren onschuld, de profeet van de corruptie.

Pasolini is uitgegroeid tot een mythe. Kranten en tijdschriften staan al een paar weken lang vol met artikelen over PPP. Deze week is het hoogtepunt. Afgelopen nacht was het precies twintig jaar geleden dat Pasolini op een winderig veldje bij de Romeinse badplaats Ostia werd vermoord door een jongen van zeventien die hij had opgepikt. Een van die jongens van het volk waar hij zo dol op was en wier onbevangenheid en puurheid hij zo vaak heeft geromantiseerd.

Afgelopen zaterdag voetbalden politici en magistraten tegen elkaar in het stadionnetje van Ciampino, een stadje net buiten Rome waar Pasolini nog heeft lesgegeven. De wedstrijd was door de Pasolini-stichting georganiseerd als het officiële begin van een hele reeks symposia, tentoonstellingen en theateropvoeringen om de dood te herdenken van de dichter, schrijver en cineast, die zelf ook graag een balletje trapte. In de jaren tachtig was hij op de achtergrond geraakt. Met zijn uithalen naar de obsessie voor produktie en consumptie paste Pasolini niet in de vrolijke sfeer van die jaren. Nu maakte Italië een Pasolini-revival door, ook al omdat zijn kritiek op de dominerende christen-democratische partij profetisch blijkt te zijn geweest.

De postume verschijning drie jaar geleden van Petrolio, een verzameling politieke aantekeningen en verhaalfragmenten die had moeten uitgroeien tot een roman over de financiële en morele corruptie binnen de overheid, heeft Pasolini's faam als politieke moralist onderstreept. Meer dan twintig jaar geleden al schreef Pasolini dat er pas iets zou veranderen in Italië als Giulio Andreotti en de andere bewoners van het Palazzo (zijn populair geworden verzamelterm voor de machthebbers) terecht zouden moeten staan. Nu Andreotti zich voor een rechtbank in Palermo moet verweren tegen de aanklacht dat hij lid is geweest van de mafia, wordt Pasolini als een profeet geëerd.

De mystiek rondom Pasolini wordt versterkt door zijn dood. Er staan nog steeds grote vraagtekens bij de officiële uitkomst van het juridische onderzoek, die luidt dat Pasolini is vermoord door de jongen die hij bij het station had opgepikt, omdat die 'niet de vrouw wilde spelen'. De twijfel is opgerakeld door een documentaire-speelfilm van Marco Tullio Giordana: Pasolini, een Italiaanse misdaad. Voor Giordana gaat het te ver om te beweren dat Pasolini is vermoord door fascisten die deze flikker een lesje wilde leren of dat hij het slachtoffer is geworden van een politiek complot. Maar in zijn film noemt Giordana een reeks elementen die doen vermoeden dat de dader niet alleen was. “Ik weet niet of we nog achter de waarheid kunnen komen”, zegt Giordana, “maar ik wil weten waarom we de waarheid niet mochten weten.” De film geeft geen nieuwe elementen, maar zet de beschikbare informatie nog eens op een rijtje. Naar aanleiding hiervan is om heropening van het onderzoek gevraagd.

Met de heropleving van de belangstelling voor Pasolini groeit zijn aanhang. “Ik ben marxist en links”, zei hij steeds. Maar nu de ideologieën bij elkaar zijn gegooid in een grabbelton, nu voormalige communisten het liberalisme preken en voormalige neofascisten Antonio Gramsci uitroepen tot een erflater van hun beschaving, doet ook rechts een gooi naar Pasolini. De rechtse filosoof Marcello Veneziani schreef gisteren een artikel in La Repubblica, waarin hij Pasolini neerzet als een antimoderne populist die een bijna mythisch beeld had van een wat archaïsch, landelijk Italië. Hij herinnert eraan dat Pasolini steeds kritisch heeft gestaan tegenover de protestbeweging van '68. Beroemd is zijn steun voor de politie tijdens de rellen: de agenten waren volgens hem eerlijke jongens uit het volk, de demonstrerende studenten zijn verwende en bedorven burgerzoontjes die tuk zijn op een uitje. Pasolini was op een bijna religieuze manier op zoek naar een mythische oerkracht van het gewone volk, die volgens hem voorgoed verloren dreigde te gaan door de consumptiemaatschappij. En is dat een linkse dichter? vraagt Veneziani zich af.

Twintig jaar geleden zou dergelijke lof van rechts ondenkbaar zijn geweest. Pasolini werd gehaat omdat hij als homoseksueel over moraal praatte, omdat hij als linkse intellectueel vaak scherper dan anderen zijn vinger wist te leggen op de zwerende plekken in de maatschappij en hardop riep dat de wasmachine, de tv, de auto, de ijskast de mens verder van zijn wortels brachten.

Ook oud-premier Giulio Andreotti blijkt over flinke geestelijke lenigheid te beschikken. Zijn openlijke homoseksualiteit en zijn kritiek op de materiële vooruitgang gaven ons een blinde vlek waardoor we zijn waarschuwingen over moreel verval in de wind sloegen, zegt Andreotti nu. “Wij christen-democraten hadden meer aan zelfkritiek moeten doen.” Zelfs van zijn aartsvijand Andreotti krijgt Pasolini postuum gelijk.