Veel kabaal rond Indonesische vliegtuigen

JAKARTA, 31 OKT. Drs. Ridwan Fatarudin is dezer dagen de meest geïnterviewde Indonesiër. De president-directeur van het noodlijdende staatsbedrijf Merpati Nusantara Airlines kreeg vorige week zijn congé van de minister van verbindingen, nadat hij, ondanks krachtige politieke druk, had geweigerd zestien nieuwe toestellen te huren van de vliegtuigfabriek IPTN, een ander staatsbedrijf. De operationele kosten van de vliegtuigen zouden te hoog zijn en de lease-voorwaarden te zwaar. Een dergelijke transactie, aldus Ridwan, zou Merpati nog verder in de rode cijfers jagen.

Voor deze weigering was moed nodig, want IPTN is het 'koosproject' van minister van onderzoek en technologie, B.J. Habibie, een vertrouweling van president Soeharto. Minister van verbindingen Haryanto Dhanutirto heeft zijn post te danken aan Habibie en de lease-maatschappij die de zestien toestellen bij Merpati wil onderbrengen, is mede eigendom van Soeharto's jongste zoon.

Ridwan kreeg na zijn ontslag op 17 oktober van de Indonesische pers luid applaus. Het dagblad The Jakarta Post: “Dit zou een voorbeeld moeten zijn voor andere staatsbedrijven om pal te staan tegenover irrationele tussenkomst van de regering”.

Merpati, dat binnenlandse vluchten uitvoert, is een dochter van de nationale luchtvaartmaatschappij Garuda Indonesia. Het kreeg eerder dit jaar het verzoek van het departement van verbindingen om zestien CN-235, tweemotorige propellertoestellen voor de korte afstand met 35 zitplaatsen, te huren via de lease-maatschappij PT Arta Saka Nusaphala (ASN). ASN is een joint venture van Bakrie Brothers en Humpuss, het 'conglomeraat' van Hutomo ('Tommy') Mandala Putera, de jongste zoon van president Soeharto.

Het vroeg 110.000 dollar per maand per toestel. Merpati besloot dit 'aanbod' twee weken geleden van de hand te wijzen. President-directeur Ridwan Fatarudin verklaarde dat een dergelijke transactie Merpati's financiële problemen zou verergeren. Minister van verbindingen Haryanto Dhanutirto gaf toe dat hij tussenbeide was gekomen in de onderhandelingen tussen Merpati en IPTN. Hij rechtvaardigde zijn tussenkomst op grond van de 'politieke wil' van de regering om IPTN's produkten aan de man te brengen.

De vliegtuigfabriek Industri Pesawat Terbang Nusantara (IPTN) in Bandung is het lievelingsproject van minister Habibie, een in Duitsland opgeleide luchtvaartingenieur, die het in de jaren zeventig bracht tot vice-president van de Duitse gigant Messerschmitt-Bölkow-Blohm. In 1974 werd hij door president Soeharto persoonlijk teruggeroepen en kreeg hij een speciale opdracht: voor Indonesië een plaats veroveren tussen de technologisch geavanceerde naties.

In 1976 liet Habibie nabij het voormalige KNIL-vliegveld Bandung de IPTN-fabriek neerzetten. Het bedrijf ging in de jaren tachtig in zee met de Spaanse vliegtuigbouwer CASA. IPTN 's eerste toestel voor de burgerluchtvaart was een licentieprodukt: de CASA-212. Eind jaren tachtig rolde er een gezamenlijk ontwerp van CASA en IPTN uit de Bandungse hangars: de CN-235. Tot dusverre heeft het toestel geen luchtwaardigheidscertificaat buiten Indonesië verworven en is het uitsluitend aangewezen op de binnenlandse markt. In haar inmiddels negentienjarige bestaan heeft de IPTN alleen maar geld gekost en het valt Habibie steeds moeilijker om de noodzakelijke fondsen te verwerven voor zijn peperdure high tech-projecten.

Het staatsbedrijf Merpati is al jaren 'babysitter' voor de produkten van IPTN en de kinderziektes van deze toestellen drukken stevig op de begroting. Het bedrijf bezit al veertien CN-235's, die de regering ter beschikking heeft gesteld als deelnamekapitaal. Ook zonder kapitaalslasten lijdt Merpati verlies op de acht in bedrijf zijnde CN-235, vanwege de geringe efficiency en de hoge operationele kosten. President-directeur Ridwan kwam met rekenvoorbeelden. Op de drukke pendellijn Jakarta-Bandung voert Merpati met vier CN-235 kisten acht vluchten per dag uit. Dat levert bij een load factor van 60 procent inkomsten op van 1.638.000 rupiah (1.200 gulden) per vlucht tegen lasten van 2.499.000 (1.875 gulden).

De problematische exploitatie van de IPTN-toestellen is niet het enige blok aan het been van Merpati. Als dochter van Garuda Indonesia is het bedrijf overgeleverd aan de genade van deze nationale luchtvaartmaatschappij. Merpati diende in het verleden als dumpplaats voor Garuda's afgedankte DC-9's, Fokker 27's en Fokker 28's. Het heeft op dit moment 84 toestellen in gebruik van verschillende typen: F-100, F-28, F-27, DC-9, CN-235, CASA-212, Boeing 707 en Twin Otter. Aangezien Merpati's kleine vloot zoveel verschillende toestellen telt, zijn de operationele, personeels- en onderhoudskosten ongewoon hoog.

Enkele jaren geleden begon Garuda zijn binnenlandse luchtlijnen af te stoten en besloot het alleen de twaalf routes aan te houden die rechtstreeks aansloten op de internationale lijnen. Toen de nationale trots op de wereldmarkt het onderspit delfde tegen efficiëntere luchtvaartmaatschappijen, zag het zich genoodzaakt om de meeste binnenlandse luchtlijnen, die het eerder had toevertrouwd aan Merpati, terug te nemen. Merpati blijft nu opgezadeld met de minder renderende lijnen. De schulden zijn tot dusverre afgedekt door het ministerie van financiën, de aandeelhouder namens de regering.

Het ontslag van Ridwan werd vorige week wereldkundig gemaakt door de directeur-generaal luchttransport van het departement van verbindingen. De ontslagbrief behoeft echter de handtekening van minister van financiën Marie Muhammad. Volgens de zegsman van verbindingen heeft Muhammad al ingestemd met het besluit, maar naar verluidt ligt het schrijven nog steeds onaangeroerd op het ministeriële bureau. Muhammad geldt als een koppige pleitbezorger van marktgericht beleid en heeft al eerder politieke moed getoond met liberaliseringsmaatregelen tegen zware druk in.

Gisteren kreeg Ridwan morele steun van een Indonesische luchtvaartveteraan. Wage Mulyono, die begin dit jaar na een conflict met minister Haryanto moest aftreden als president-directeur van Garuda, noemde Merpati's weigering om nog eens zestien CN-235's te huren 'vanuit managementsoogpunt professioneel en correct'. Mulyono: “IPTN heeft gefaald. Het is er zelfs niet in geslaagd zijn toestellen op de binnenlandse markt te slijten, omdat met deze vliegtuigen geen winst valt te maken. Gedegen onderzoek is vereist om vast te stellen waarom de CN-235 zo buitensporig inefficiënt is. Ridwan is een zeer bekwame man met een schat aan ervaring in de luchtvaart-branche. Als de regering hem vervangt door een yes-man is Merpati ten dode opgeschreven”.