Een geslaagde zapavond samenstellen

Een paar maanden geleden werd het omslagpunt bereikt. Meer dan twintig televisiezenders, dat betekent dat het lezen van de omroepgids meer tijd kost dan het gemiddelde programma duurt. Zappen is daarmee definitief een noodzaak geworden. In veel Nederlandse huiskamers is die overgang betrekkelijk geruisloos verlopen, maar er zijn ook kijkers die ervaren dat de omgang met de afstandsbediening moeilijker is dan het lijkt. Wie er onvoorbereid aan begint heeft aan het einde van de avond het gevoel dat hij drie handjes pinda's, een doosje smarties, vier plakken worst, een plak cake, zes rumbonen en een zak chips naar binnen heeft geslagen: overvoerd, maar niet bevredigd.

Meestal gebeurt dat als zappen wordt opgevat als lukraak zoeken. Zappen is veel meer dan dat. Een goede zapper stelt zichzelf de opgave uit het primitieve, ongestructureerde aanbod van de netten een totaalprogramma van eigen signatuur samen te stellen. Hij weet dat zappen zoeken naar synthese is. Zappen is ordenen.

Wie vanuit een dergelijke attitude zapt, ontkomt er niet aan eerst eens kritisch naar de beschikbare hardware te kijken. Zinvol zappen is eigenlijk niet mogelijk met een televisie die bij elke zap eventjes 'op zwart' gaat. Helaas zijn er nog steeds toestellen in de handel waarbij dat wel het geval is. Als kijker val je telkens in een gat waaruit het moeilijk opkrabbelen is. Van even groot belang is een afstandsbediening met een 'plustoets', dus niet zo een die het met de wijsvinger het intikken van het juiste programmanummer vereist. Soepel zappen gaat blind, met de duim op de plustoets en het oog op het scherm.

Dan de programmering. De meeste toestellen kunnen nog steeds meer kanalen opbergen dan er kanalen zijn. De slimme zapper maakt daar gebruik van door het systeem van de gewogen programmering toe te passen. In essentie komt dat er op neer dat een kanaal met een hoge attractiewaarde niet een keer, maar verscheidene keren wordt ingeprogrammeerd. Dus drie keer Ned 3, vier keer BBC2 en één keer SBS6 - het is maar een voorbeeld.

De gewogen programmering dient gecombineerd te worden met het systeem van de volledige dekking. Dus als de hardware het inprogrammeren van 62 kanalen toestaat, moeten die allemaal worden benut. Op die manier belandt men na kanaal 23 niet in een ruisende sneeuwbui, maar in een nieuwe schikking van het zenderaanbod. Het programma-aanbod wordt zo een rozenkrans en aan dit zogenaamde paternosteren herkent men de gevorderde zapper.

Als aan deze basisvoorwaarden is voldaan kan het echte zappen ter hand worden genomen. De avond begint met een verkenningsrondje. De moeilijkheden in het parcours worden verkend - een net met koorzang, twee netten met spelletjes, een leedshow, of een langdradig interview. De zapper maakt van deze netten een mentale notitie en prent zich in dat in het zicht van zo'n net altijd twee keer geplust moet worden. Het verkenningsrondje geeft ook een beeld van de mogelijkheden en de uitdagingen. Eigenlijk kan een geslaagde zapavond niet zonder twee of drie B-films, maar men kan zich ook behelpen met enkele matige soaps of een stuk of wat diepzee-documentaires. Soms doet de zapper meteen al een aardige vondst. Paul Sneijder die over de laatste O.J. Simpson-ontwikkelingen woordelijk dezelfde bespiegelingen ten beste geeft als zijn collega van de BRT, twee films met dezelfde acteur (meestal Martin Sheen of Burt Reynolds), of drie documentaires waarin vanuit verschillende gezichtshoeken de Muur wordt afgebroken.

Het werkelijke zappen kan nu beginnen. Timing is van overheersend belang. Hoe verleidelijk het ook is op de plusknop te drukken als een betoog wat langdradig wordt, of aan een liefdesscène geen einde komt, de getrainde zapper wacht op een natuurlijk moment: een reclameblok, een scènewisseling, een andere camera-instelling. Precies op dat moment zapt hij naar het volgende kanaal. Alleen door dit vloeien slaagt hij erin de nieuwe werkelijkheid te scheppen waar hij op uit is.

Daarbij wordt hij geholpen door twee kenmerken van het media-aanbod. Ten eerste de redundantie ervan. Het is verbluffend hoeveel overbodige informatie de gemiddelde serie, B-film of natuurdocumentaire bevat en uitwijken naar een ander kanaal is verreweg de beste manier om deze belediging van de intelligentie het hoofd te bieden.

Ten tweede maakt de zapper een natuurlijk gebruik van de scenische opbouw van de meeste televisieprodukten. Honderd jaar filmgeschiedenis heeft de mens geleerd dat hij het best zonder eenheid van tijd, plaats en handeling kan stellen. De media-consument is gewend aan flash-backs en droombeelden, bij een onverhoedse wisseling van het toneel heeft hij een bordje met Intussen... niet nodig en als het in de ene scène klaarlichte dag is en men in de volgende op de tast zijn weg moet zoeken, snapt hij meteen dat deze overgang niet zijn oorzaak vindt in een plotseling uitdoven van de zon, maar in het feit dat de film een uur of tien overslaat. Van de collectieve beheersing van deze nieuwe visuele codes maakt de zapper gebruik bij het ordenen en structureren van het televisie-aanbod. Behendig smeedt hij twee B-films en een stukje reality-tv naadloos aaneen tot een bijtend commentaar op de westerse samenleving. Een film van een open hartoperatie wordt van zijn vrijblijvendheid ontdaan door hem te larderen met een kookrubriek. Het portret van een serie-moordenaar wint aan begrijpelijkheid wanneer het wordt gemixt met het Songfestival. Vrijwel elke Airport-film wordt dragelijk wanneer hij wordt gecombineerd met een Shakespeare-registratie en Turkse zang, en elk voetbalverslag knapt zienderogen op door er wat strategische shots uit een rampenfilm en wat fragmenten van het onvolprezen autoprogramma Top Gear doorheen te snijden.

Na zo'n avond creatief zappen ga je vermoeid maar tevreden naar bed, en je kunt er alleen maar bedroefd over zijn dat in zoveel huiskamers nog lukraak en zonder enige visie van het ene naar het andere net wordt geschakeld. Het zou daarom een goed idee zijn als staatssecretaris Nuis een kanaal zou vorderen voor een voorgezapt nationaal televisieprogramma. Getrainde zappers zouden op dat kanaal in real time een zapshow moeten aanbieden. De kijkers zullen toestromen en de publieke omroep krijgt een gouden kans een zinvol tegenwicht te bieden voor de pulp die dag in dag uit over ons wordt uitgestort.