Proefbeleid met openbaar vervoer fel bekritiseerd

DEN HAAG, 31 OKT. Het ministerie van verkeer en waterstaat is opportunistisch en prematuur te werk gegaan, toen het in de zomer van vorig jaar bij wijze van proef openbaar vervoer aanbesteedde in Limburg en Zeeland. Dit heeft het draagvlak voor de invoering van concurrentie in het openbaar vervoer geen goed gedaan.

Dat schrijven B&A Groep en Bureau Goudappel Coffeng in een evaluatie van de bestuurlijke gang van zaken rond de proef-aanbestedingen. De evaluatie dateert van vier oktober, maar is nog niet door het ministerie naar buiten gebracht. Eerder ging de streekvervoerderholding VSN in beroep tegen de proef-aanbestedingen. Uiteindelijk haalde VSN-dochter ZWN de concessie in Zuid-Beveland binnen. De Amerikaanse nieuwkomer Vancom kreeg Zuid-Limburg.

De twee bureaus schrijven nu dat het ministerie had moeten wachten op het eind-advies van een commissie die zich toen boog over de invoering van marktwerking in het openbaar vervoer, de zogeheten commissie-Brokx. Dat advies verscheen in februari van dit jaar, maar was vaag in de uitwerking van aanbestedingen. “Consequent doorredenerend in de lijn van de criticasters op dit punt, betekent dit dat er tot op dit moment geen 'fundament' aanwezig is om introductie van aanbesteding te rechtvaardigen.”

In ieder geval was, aldus de twee bureaus, de keuze van de twee concessie-gebieden “opportunistisch”, omdat daarbij suggesties van potentiële toetreders tot de markt als uitgangspunt werden genomen. Dit had tot gevolg dat in Zeeland een relatief klein gebied werd aanbesteed. Een klein gebied vereenvoudigt toetreding tot de vervoersmarkt. Tegelijk noemt de evaluatie het moment van aanbesteding, in de zomer, “ongelukkig”. Hierdoor “konden vervoerders geen representatieve marktonderzoeken houden”.

Volgens de evaluatie heeft het ministerie onvoldoende duidelijk gemaakt dat het om experimenten ging. In plaats daarvan werd gezegd dat het de implementatie van 'nieuw beleid' betrof, waardoor “het departement op zijn minst de indruk heeft gewekt ontwikkelingen te willen forceren”. Inmiddels blijkt een meerderheid in de Tweede Kamer grote problemen met de invoering van marktwerking bij bus, tram en metro te hebben. Een debat hierover eindigde enkele weken geleden in grote verwarring. Het wordt naar verwachting eind november vervolgd.

Overigens wijzen de bureaus erop dat de Tweede Kamer het kennelijk onnodig vond de proef-aanbestedingen vorig jaar aan de orde te stellen in een debat. Pas bij de behandeling van de verkeer-en-waterstaatbegroting, november vorig jaar, vroeg een aantal fracties om het stopzetten van de aanbestedingsprocedure. Volgens minister Jorritsma wat dat onmogelijk. “Het zou volstrekt ongeloofwaardig zijn als ik op dit moment de aanbestedingsprocedure zou opschorten. De Kamer is via drie brieven geïnformeerd over de wijze waarop wij te werk zouden gaan. De Kamer heeft toen niet besloten om de minister naar de Kamer te roepen voor een debat over de kwestie.”

In de evaluatie is niet gekeken naar een eventuele verbetering van de kwaliteit van het openbaar vervoer als gevolg van de aanbestedingen. Daar wordt een apart onderzoek naar gehouden. De twee bureaus concluderen dat “binnen de beleidsmatig vastgestelde kaders” zorgvuldig is gehandeld, maar dat “bij de beleidskaders kritische kanttekeningen kunnen worden geplaatst”.

De Tweede Kamer droeg enkele weken geleden alternatieven aan voor aanbesteding. Daarnaast werd een aantal 'harde eisen' gesteld, waaronder opsplitsing van bijna-monopolist VSN in een tiental zelfstandige bedrijven. Dat is volgens het ministerie onmogelijk. Zelf vindt de streekvervoerdersholding dat uit de proef-aanbestedingen is gebleken dat er voldoende concurrentie is. In de evaluatie wordt dit beaamd. Op beide concessiegebieden werden vijf offertes uitgebracht.

Wel heeft het ministerie intussen Coopers & Lybrand gevraagd om een onderzoek naar mogelijk oneigenlijk gebruik, door VSN, van de rijksbijdrage voor het streekvervoer voor commerciële activiteiten. Een suggestie van Coopers & Lybrand om in de begeleidingscommissie behalve VSN en het ministerie ook de BOVAG en MKB Nederland als 'klagende partij' op te nemen, is niet overgenomen. De BOVAG noemt het onderzoek in een brief aan minister Jorritsma “zwaar onvoldoende”.

    • Gretha Pama