Boekhandel de stad uit gepest

AMSTERDAM, 31 OKT. Een gemoedelijk stadje had het ze geleken, met een mooie middeleeuwse binnnenstad en een goed boekhandelklimaat. Dus vertrokken Neeltje van Pel (48) en Emilie de Leur (51) tien jaar geleden uit Amsterdam naar Zutphen om een eigen boekhandel te openen. De sporen hadden ze verdiend bij boekhandel Athenaeum. Hun specialisaties en liefhebberijen - esoterie, (klassieke) literatuur, psychologie, feminisme, geschiedenis, kunst en typografie - namen ze mee naar het oosten. “Wij waren ervan overtuigd dat onze boekhandel de aantrekkingskracht van Zutphen als boekenstad alleen maar zou kunnen vergroten. Niet iedereen deelde onze mening.”

Zo staat het omineus op de tweede bladzijde van het boekje dat De Leur en Van Pel uitgeven ter gelegenheid van hun vertrek uit Zutphen. Want de twee houden er mee op, na tien jaar klantenwerving via lezingen, signeersessies - Jeroen Brouwers hield hier zijn Zondvloed ten doop -, en 'thema-etalages' tègen de Golfoorlog, tègen de homofobie van Jan Foudraine, vòòr Gerard Reve ('Koopt Reve nog bij zijn leve') en Salman Rushdie. “Kleine protesten tegen idiotie hielden we”, zegt Van Pel.

Groot en licht was hun winkel, waar de klant op zijn gemak boeken kon inzien, advies kon vragen èn van de speciale klanten-wc gebruik kon maken. Zo'n winkel waar er nog maar weinig van zijn in Nederland. Etiketten als 'communistisch', 'feministisch', 'christelijk' en 'een beetje bijzonder, dus laten we maar gaan' kreeg de winkel opgedrukt.

Maar het provinciestadje werd langzaam wakker en er ontstond commotie, voor het eerst in 1988. Een 'heksengericht' noemen de twee boekhandelaren de bijeenkomst van de plaatselijke middenstandsvereniging over het aftreden van Van Pel als voorzitter. Aan de vooravond van de vergadering, “ging men de deuren langs met de oproep - zo is ons achteraf verteld - 'Komen jullie morgenavond ook die twee vieze lesbiesen mee helpen afmaken?' ” Ook het open en bloot etaleren van Rusdie's Duivelsverzen wekte beroering. Anonieme bedreigingen en opstootjes van Marokkanen voor de winkel waren het gevolg.

Maar dat was niet alles. “Vrijwel vanaf het begin van ons bestaan”, schrijven De Leur en Van Pel, “werden we bijna ieder jaar wel een keer door middelbare scholieren ontdekt als object voor plagerijen. De overlast bestond doorgaans uit lang en hard op de ramen bonken en duurde nooit langer dan zes weken.”

Vanaf eind 1994 liep het anders. “Dit keer ging het om een groep die niet van ophouden wist. In totaal heeft de overlast zo'n vijf maanden geduurd. Als wij voor overleg samen aan ons bureau zaten, werden de ramen bijkans ingedreund, om van het gejoel nog maar te zwijgen.”

De maat was vol toen de jongens de ramen begonnen onder te spugen, verschillende keren per dag. De Leur en Van Pel lieten het er niet bij zitten en gingen de daders fotograferen. Met deze foto's liepen ze de scholen in Zutphen langs. Bij de Vrije School was het raak. Alle dertien daders bleken afkomstig uit dezelfde groep. De maatregel van het schoolbestuur bestond uit een tijdelijk straatverbod. Dat hielp en de rust keerde terug, voor een maand of wat.

Tijdens de laatste Boekenweek richtten De Leur en Van Pel een etalage over Duitse concentratiekampen en Japanse interneringskampen in, met een anti-fascisme poster tegen de wand. Dat schoot drie jongens in het verkeerde keelgat. Op drie plaatsen werden de ruiten ingeramd. Het was de spreekwoordelijke druppel. Het besluit om de boekhandel op te heffen viel snel.

Over hun ervaringen spreken de twee gelijkmatig. Dat dit gebrek aan tolerantie zich in Zutphen manifesteert, noemen ze 'toeval'. “Vroeger hadden mensen hier misschien gedacht: 'Wat een klotewijven, die moeten we niet.' Maar daarmee was de kous af. Nu spugen, schreeuwen ze meteen of gooien een ruit in.”

Aan teruggaan naar Athenaeum in Amsterdam denken de twee niet. En een nieuwe boekhandel openen, lokt evenmin. “De boekenbranche is veranderd. Voor een kleine boekhandel die een kleine inkoopmarge heeft en uit principe geen bulkpockets verkoopt, is het met fusies van uitgeverijen en de opkomst van mamoetboekhandels moeilijk om het hoofd boven water te houden. Het ging de afgelopen jaren met hangen en wurgen.” Het 'stadspaleisje' in het centrum van Zutphen hebben ze al verkocht, een camper komt ervoor in de plaats en krijgt als reisbestemming: Frankrijk.

    • Lucette ter Borg