Triumviraat van het spoor zoekt zijn bestemming

In het jaar 2007 “zal worden gevochten om de aandelen van NS”, voorspelde Rob den Besten, voorzitter van de raad van bestuur, begin 1994 in zijn nieuwjaarsrede voor het personeel. En: “Na de fusie met de Deense, de Duitse en de Belgische spoorwegen zullen we als gevolg van de forse koersstijgingen nog meer in trek zijn”. Een half jaar later lag zijn bedrijf plat. Machinisten en conducteurs staakten in juni vorig jaar vier dagen achtereen. De boodschap was duidelijk overgekomen. Het spoorwegbedrijf wordt opgedeeld in commerciële eenheden en moet naar de beurs. Den Besten, benoemd om het karwei te klaren, wil met minder personeel een hoger rendement halen. Niet de eerder aangekondigde 3.500, maar 4.800 arbeidsplaatsen verdwijnen.

Onlangs dreigde een herhaling van de zomer van 1994. De spoorwegpolitie staakte twee dagen, lokettisten in Limburg en rijdend personeel in de Randstad morden over de slechte dienstverlening aan de reizigers door vertragingen een tekort aan personeel. De bonden noemden de situatie explosief. Ze drongen aan op snel overleg.

De raad van bestuur reageerde met de ongebruikelijke uitnodiging aan de bonden om samen enkele weken te overleggen over de wijze waarop de reorganisatie nu verder wordt uitgevoerd. Is het driemanschap van NS voldoende toegerust om de riskante operatie tot een goed eind te brengen?

Een portret van de leiding, geschetst door Harm van den Berg en Gretha Pama.

De echte spoorman

TOM REGTUIJT (57). Wordt het 'geweten van de spoorwegen' genoemd. De man die rust brengt in de raad van bestuur door daar onder moeilijke omstandigheden de zaak in evenwicht te houden. “Regtuijt heeft al zoveel meegemaakt, die raakt niet in paniek.” En: “Zolang Regtuijt in de top zit, gaat het wel goed.” Het is Regtuijt die de koninklijke onderscheidingen of andere lintjes opspeldt, en de prijzen voor geldbesparende uitvindingen overhandigt. Een taak die hij min of meer naar zich toegetrokken heeft, omdat het, hoe vluchtig ook, contact met werknemers betekent.

Regtuijt studeerde grondmechanica in Delft. Binnen het bedrijf geldt hij als een 'echte spoorman', die overigens niet altijd per trein reist. Hij vindt het leuk om, als hij alleen op stap is, naast de machinist 'op de bok' te zitten. Een avontuurtje dat hij eens tamelijk doorzichtig rechtvaardigde met de uitleg: “Ik doe dat alleen als het druk is. Spaar ik ook nog een zitplaats uit.” De ontboezeming kwam hem op een uitbrander van de auteur van een boek over spoorwegongevallen te staan.

Regtuijt trad in 1972 in dienst bij de NS als hoofd baanbouw, na zich in Amsterdam te hebben beziggehouden met de metrotunnel. Onder de voormalige president-directeur Ploeger maakte de civiel ingenieur deel uit van de zeskoppige hoofddirectie. “De meest dynamische van het stel”, herinneren stafmedewerkers zijn inbreng. Hij was de bouwheer van het enorme, complexe rangeerterrein Kijfhoek, bij Zwijndrecht. Na Ploegers vertrek werd er serieus rekening mee gehouden dat hij hem op zou volgen. Regtuijt heeft dezelfde, wat vaderlijke, streng-maar-rechtvaardige uitstraling als Ploeger. Tegelijk was hij toen al realistisch genoeg om in te zien dat een drastische reorganisatie van het spoorwegbedrijf onontkoombaar was.

Maar het werd Den Besten. Regtuijt heeft zich daarbij neergelegd, ongetwijfeld in de wetenschap dat hij nooit zo de bezem door het bedrijf had kunnen halen als Den Besten heeft gedaan. In Hoofdgebouw III vindt men dat hij in zijn functie “is gegroeid” en “nog altijd beter wordt”. Binnen de raad van bestuur ontleent Regtuijt autoriteit aan zijn evenwichtige persoonlijkheid, in combinatie met een grondige kennis van het bedrijf. “Het is een bepaalde rol, die hem op het lijf is geschreven, maar waar hij ook duidelijk voor heeft gekozen. Door Regtuijt laat Den Besten zich nog wel wat zeggen.”

Tijdens de staking van vorig jaar gingen stemmen op om Den Besten alsnog in te ruilen voor Regtuijt, “die nu eenmaal beter begrijpt wat de mensen bezighoudt”. Het is een wilde gedachtensprong gebleven. Ook is het maar de vraag of Regtuijt het nog zou willen. Misschien, zeggen sommigen, kwam het hem wel goed uit dat niet hij, maar Den Besten de nieuwe topman werd. “Regtuijt is geen man die graag in de schijnwerpers staat. Of bij grote problemen alle verantwoordelijkheid naar zich toetrekt.” Wel iemand die op zijn post blijft, desnoods 24 uur of langer achtereen. Met het oog hierop staat in zijn kamer een slaapbank.

Binnen de raad van bestuur is Regtuijt verantwoordelijk voor wat genoemd wordt 'de infra-organisaties' (rails, bovenleidingen), het materieel en de verkeersleiders. Daarbij gebruikt ook hij na wat onwennigheid in het begin nu het nieuwe spoorjargon, waarin reizigers 'klanten' heten en een treinreis een 'produkt' is.