Herreweghe eerbiedigt in lichtvoetige Paulus Mendelssohn's lyriek

Concert: L'Orchestre des Champs Elysées, Collegium Vocale, La Chapelle Royale o.l.v. Philippe Herrweghe, m.m.v. Melanie Diener Annette Markert, James Taylor, Matthias Görne. Programma: Mendelssohn: Paulus. Gehoord: 28/10 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4: 29/12 20.02 uur.

Naar aanleiding van de eerste uitvoering van zijn oratorium Paulus (1836), dat zaterdag klonk tijdens de Matinee in het Amsterdamse Concertgebouw, werd Mendelssohn door Schumann uitgeroepen tot de 'hoeder van serieuze muzikale waarden'. Hij prees de zuiver christelijke geest, het muzikale meesterschap en het elegante gezang van het oratorium, dat zijns inziens geschreven was met een onvergelijkelijke frisheid, een onuitblusbaar gevoel voor instrumentatie en een benijdenswaardig gemak om alle muzikale stijlen te beheersen. Maar een vergelijking met de oratoria van Bach en Händel was volgens Schumann niet aan de orde: voor zoveel diepgang was de 27-jarige Mendelssohn nog 'te jong'.

Toch werd Paulus een groot succes. In anderhalf jaar werd het oratorium in Duitsland vijftig keer uitgevoerd in eenenveertig steden en klonk het werk bovendien in Engeland, Nederland, Denemarken, Zwitserland, Polen, Rusland en Amerika.

Bij de beoordeling van Paulus is Mendelssohn achtervolgd door de vergelijking met Bach en Händel. Ten onrechte, want ook al heeft de dirigent Mendelssohn in 1829 Bachs Matthäus Passion op een verrassend partituurgetrouwe wijze aan de vergetelheid ontrukt, en ook al bestudeerde hij in 1830 in Londen de originele manuscripten van Händel-oratoria die hij later in zijn carrière zo authentiek mogelijk uitvoerde (zonder de door hem verfoeide negentiende eeuwse 'verbeteringen en verfraaiïngen'), toch streefde hij in zijn eigen oratoria niet naar een kopie van het werk van deze bewonderde voorgangers.

Wat Mendelssohn tot op zekere hoogte van Bach en Händel 'overnam' was de vorm, maar die vulde hij met zijn eigen inhoud. In Paulus wint de lyriek het van de dramatiek, het oratorium straalt een vrome beschouwelijkheid uit, een milde deemoedigheid die doet denken aan de lieflijke schilderijen van de Nazareners.

Mendelssohn zelf was als dirigent beroemd om zijn respect voor de partituur, de 'klassieke' helderheid, de precisie, de vaart en de lichtvoetigheid van zijn uitvoeringen. Dat Paulus in de loop van de negentiende eeuw uitdijde tot een massaal bezette orgie voor romantisch georiënteerde amateurverenigingen, heeft een zinnige beoordeling ervan lange tijd in de weg gestaan.

Dankzij de respectvolle en uiterst genuanceerde benadering van Philippe Herreweghe en zijn in (pre)romantiek gespecialiseerde L'Orchestre des Champs Elysées, de ingetogen koorzang van het Collegium Vocale en La Chapelle Royale, en de gepassioneerde integriteit van de vier solisten, klonk Paulus in de Matinee zoals Mendelssohn het bedoeld moet hebben: compact, gedreven en lichtvoetig. De bekering van Saulus tot Paulus getuigde van een nobele spiritualiteit, die onder sluiers van zoete lyriek doorleefde dramatiek verraadde.

    • Wenneke Savenije