Documentaire over slaap mist grootste probleem

Klaas Vaak zal er wel debet aan zijn dat de onderdelen van RVU-documentaire over slaap als los zand aan elkaar hangen. Het programma begint mooi, met psychiater/dichter Van den Hoofdakker/ Kopland die kort uiteenzet wat we niet weten over slaap. Kopland leest een gedicht over het mysterie van de slaap. Het is ongepubliceerd, zegt het persbericht van de RVU. Dat is een wijs besluit van de dichter, maar voorgelezen boeit het toch. Van den Hoofdakker formuleert het wetenschappelijk mysterie van de slaap. Je kunt slaap niet afdwingen. Je kunt wel zeggen dat je gaat slapen, maar het is de vraag of het lukt. En als je niet wilt slapen, ontkom je er op gegeven moment toch niet aan. De slaap vat je in de kraag. Een mens kan langer zonder eten dan zonder slaap. En, zegt Van den Hoofdakker, ik zou willen weten wat de invloed van slaap op het geestelijk welzijn is.

Het braakliggende terrein waar Van den Hoofdakker naar wijst, wordt niet betreden. Honderdduizenden mensen, veel meer vrouwen dan mannen, veel meer oudere vrouwen dan welke andere categorie in de bevolking dan ook, slikken slaapmiddelen, vaak langdurig. Iedereen weet dat dat zinloos is, maar huisartsen laten recepten via de assistente herhalen, of ze schrijven zelf opnieuw voor om van half- of heel-depressieve weduwen af te zijn die vaak op het spreekuur komen. De persoonlijke en sociale problemen van de ouderen worden tot een slaapprobleem gereduceerd en met een gevaarlijk medicijn behandeld. De ook overdag versufte sliksters vallen, breken hun heup en een flink deel van hen sterft dan spoedig.

Op dit grootste slaapprobleem van Nederland gaat de documentaire niet in. Na Van den Hoofdakkers komt eerst een apneu-patiënt in beeld. Zo iemand wordt overdag dikwijls door slaap overmand. Apneu-patiënten slapen meestal wel, maar ze rusten niet uit omdat ze 's nachts regelmatig in ademgebrek komen en niet diep in slaap komen. Te ruim luchtwegweefsel zit in de weg. Ze moeten het opzij blazen, waardoor ze meestal ook hard snurken. Door te slapen met een zuurstofmasker dat indien nodig overdruk geeft, is hun probleem op te lossen. Apneu is niet zo belangrijk voor het geestelijk welzijn, maar wel maatschappelijk lastig. Want een portier, zoals de patiënt in de documentaire, die regelmatig in zijn glazen hok zit te slapen, is geen goede waakhond, laat staan een visitekaartje voor zijn bedrijf. Slaapapneu is veeleer een lichamelijke afwijking (de patiënten zijn meestal dik) dan een geestelijk probleem dat Van den Hoofdakker aan de orde stelde.

Dan toch een oude mevrouw, pas weduwe geworden, die in het half bezette tweepersoonsbed de slaap niet kan vatten. We zien haar de trap op en af lopen en in glimmend nachthemd in bed stappen. Ik geloof niet dat iemand er wijzer van wordt dat deze mevrouw op de televisie komt. Haar probleem bestaat in duizendvoud, dat weten we.

Wat voor invloed heeft het op uw leven dat u niet slaapt? Vraagt de interviewer. Een hele hoop, zegt ze. Mijn man dood, mijn hele leven weg, waar leef ik nog voor en dan ook nog 's nachts niet slapen. Het is allemaal erg deprimerend en of er nog iemand is die hulp kan bieden, horen we niet.

Na opnamen in een slaapkliniek in Heeze, en na een huisgezin met een jongetje dat niet slaapt, maar op een andere manier dan de normale slaapproblemen die ouders altijd wel eens met hun kinderen hebben, belandden de documentairemakers bij sociologiestudente Sylvie in Gent die aan de zeldzame ziekte narcolepsie lijdt. Ze viel overal in slaap en werd voor aartslui versleten. Nu ze amfetaminen slikt kan ze haar studie weer aan. Maar soms moet ze zich bij een hoogleraar excuseren voor het feit dat ze haar taak niet heeft voorbereid: “Daar sta je dan, helemaal opgepept door amfetaminen, en je zegt: kijk eens, ik heb last van onbedwingbare slaapaanvallen. Dat gelooft bijna niemand. Dat slaat natuurlijk nergens op.”

De documentaire zoekt zozeer naar vreemde slaapziekten en voert zulke vreemde en nietszeggende figuranten op dat uitzending op maandagavond, direct na het VPRO-programma Arjen Ederveens 30 minuten uitzendt, bij vele kijkers goed zal vallen. Wie om het vervreemdende effect van Ederveen onbekommerd kan lachen, kan nu nog een uurtje doorgaan. De Macht van Morpheus, Ned.3, 21.03-22.00u.

    • Wim Köhler