Buitenaardse invasie in afgetobd gebouw aan Westersingel

Gebouw: verbouwing Alliance Française. Locatie: Westersingel 14, Rotterdam. Opdrachtgever: Alliance Française, Rotterdam. Architecten: Jeroen Thomas (OMA) en Joep van Lieshout. Bouwkosten eerste fase: ƒ 200.000.

Van alle kunsten is de architectuur het geschiktst om culturele en politieke aspiraties uit te drukken. Dictators hebben daarom vaak een buitengewone belangstelling voor bouwkunst. Hitler was een fanatiek amateur-architect die zich uitputtend bemoeide met de ontwerpen voor zijn Führerstädte en Stalin boog zich regelmatig over de tekeningen van het nieuwe Moskou. Maar ook minder despotische machthebbers houden zich vaak bezig met architectuur. De vroegere Franse president Mitterrand heeft zichzelf met zijn 'grands projets' in Parijs willen vereeuwigen en Adri Duijvestein, de vroegere wethouder van Den Haag en nu Tweede-Kamerlid voor de PvdA, beoogde hetzelfde met het nieuwe blinkend witte Haagse stadhuis van Richard Meier.

Ook de verbouwing van het pand van de Alliance Française past in de traditie van bouwkunst -als-uitdrukking-van-ambities. Want hoe bescheiden de verbouwing vooralsnog ook is, directrice Véronique Jullian wil ermee laten zien dat de Franse Alliantie onder haar nu ruim een jaar durend bewind een nieuwe koers heeft ingeslagen. Van een instelling die voornamelijk is gericht op het geven van taalcursussen wil ze de Alliance veranderen in waarachtig cultureel centrum waar alle kunsten samenkomen. De Alliance Française, in tegenstelling tot het Maison Descartes geen Franse staatsinstelling maar een particuliere instelling met 400 francofiele Nederlanders als leden en een Nederlands bestuur, wil actiever worden in de verspreiding van het Franse cultuurgoed. Er zullen tentoonstellingen worden gehouden van Franse en Nederlandse kunstenaars, er zullen lezingen worden gegeven en films vertoond en er komen literaire avonden met Franse schrijvers als middelpunt. En de bibliotheek zal niet alleen oude media als boeken, kranten en tijdschriften bevatten, maar ook video's en cd-roms met informatie over het werk van Franse kunstenaars.

Als vormgevers van de nieuwe Alliance Française koos Jullian voor Jeroen Thomas, een architect die werkt bij Rem Koolhaas' bureau Office for Metropolitan Architecture, en de kunstenaar Joep van Lieshout. Jullian wenste 'een artistiek gebaar dat uitdrukking gaf aan de eenheid van taal en cultuur.' In het land van Mondriaan, het calvinisme en het rationalisme, wilde ze 'regelmatige, eenvoudige en functionele vormen in levendige kleuren'. Tegelijkertijd wilde de directrice een 'kunst van het alledaagse' die zich liet realiseren met een beperkt budget en in een beperkte ruimte.

Het verbaast niet dat Jullian met haar wensen terechtkwam bij Thomas en Van Lieshout. Van Lieshout is de laatste jaren bekend geworden als ontwerper van alledaagse dingen als keukenblokken, wc's, wastafels en koelkasten, meestal van polyester. Het zijn voorwerpen die tegelijk vertrouwd en vreemd zijn. Vertrouwd zijn de dingen wegens hun archetypische vorm - een wc-pot is zoals een Nederlandse wc-pot moet zijn - vreemd zijn ze wegens het tot het uiterste doorgevoerde gebruik van polyester en de knalgele, -rode en -blauwe kleuren. Op een wc van Joep van Lieshout, zoals bijvoorbeeld die in het door Rem Koolhaas ontworpen Congrespaleis in Lille, voelt de gebruiker zich ondanks de alledaagse vormen niet echt op zijn gemak.

Ook de verbouwing in het laat negentiende-eeuwse gebouw aan de Westersingel kent eenzelfde combinatie van vertrouwdheid en vreemdheid. Vrij gewoon en ook handig is de nieuwe directeurskamer op de eerste etage. Blank hout is hier het overheersende materiaal. Jullian krijgt een inschuifbaar bureau achter een schuifwand, zodat haar kamer 's avonds kan verdwijnen en de tentoonstellingsruimte kan worden vergroot voor bijeenkomsten en vergaderingen. Maar op de tweede verdieping hebben Van Lieshout en Thomas een cabine van polyester geplaatst, die dienst doet als docentenkamer. Knalgroen zijn de wanden en doordat midden in de ruimte een organisch gevormd, vast bureau van hetzelfde materiaal en dezelfde kleur is geplaatst, is hier een ruimteschip-achtige sfeer ontstaan: het is alsof Dr. Spock uit Star Trek elk ogenblik met een Frans lesboek achter het wulpse bureau kan plaatsnemen.

De buitenaardse sfeer wordt nog versterkt op de derde verdieping waar onder het dak een blauwe cabine met afgeronde hoeken is gebouwd. Vooral hier, direct onder het dak, wordt de indruk gewekt dat de verbouwing met harde hand midden in het oude gebouw is geplaatst. Thomas en Van Lieshout hebben geen enkele poging gedaan om de nieuwe ruimtes in de oude te integreren en de overgang tussen oud en nieuw te verzachten. Hun verbouwing is een radicale ingreep in het verder enigeszins afgetobde gebouw: het is alsof de nieuwe delen uit een andere, toekomstige wereld zijn komen aanvliegen en nergens anders konden landen dan achter de gevel van Westersingel 14. Een betere uitdrukking van Jullians vernieuwingsdrang is nauwelijks mogelijk.

Als het aan Jullian ligt, zal het niet bij deze invasie van felgekleurde cabines blijven. Of er nog meer volgen, hangt af van mogelijke geldschieters waaronder de gemeente Rotterdam. Welke vorm de nieuwe Alliance na de mogelijke tweede fase van de verbouwing zal hebben, weten de architect en kunstenaar nog niet. Die zal, net als de veranderingen totnutoe, improviserend tot stand komen.