Zelfs blank Ventersdorp krijgt een zwart bestuur

In Zuid-Afrika worden woensdag verkiezingen voor gemeenteraden gehouden; dan dringt de nieuwe democratie ook door tot het laatste bestuursvlak. Ook in Ventersdorp, het dorp dat extreem-rechts als zijn eigendom beschouwde.

VENTERSDORP, 28 OKT. In het hart van Ventersdorp ligt een parkje dat blanke inwoners de Heldenakker noemen. Er staat sinds kort een monument van de Afrikaner Weerstandsbeweging. Bij de vijf zwarte marmeren zuiltjes waarin het swastika-embleem is gegraveerd ligt een bloemstuk voor de 'Helden van Ventersdorp'.

Josef Booi zit op de stoep voor het monument. Hij is geboren en getogen in Ventersdorp en zijn helden zijn het niet. “Ach, de rechtsen ...” Josef haalt zijn schouders op. “Ze zijn zo stil. Er zijn er nog maar een paar die ons kaffer noemen. Het is geen probleem meer. Het echte probleem is dat we geen werk hebben. Daarom is het beter dat het ANC het hier overneemt.” En wat te doen met het monument na de gemeenteraadsverkiezingen? “Opruimen”, zegt Josef met de grijns van de winnaar.

In het dorp dat extreem-rechts als zijn eigendom beschouwde, herdenkt de AWB met de zuiltjes haar overleden mannen. Generaal Fourie, kolonel Wolfaardt en veldmaarschalk Uys werden vorig jaar door een zwarte soldaat geëxecuteerd bij de rechtse inval in het zwarte thuisland Bophuthatswana, een maand voor de eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika. Drie Boeren kwamen in augustus 1991 om het leven bij de schietpartij met de politie toen president De Klerk hier kwam spreken. In de Boerengeschiedenis is dit bijgeschreven als “De Slag van Ventersdorp”.

In steen en marmer getuigt het monument van de rechtse mislukking. Van de AWB is sinds de verkiezingen van 1994 weinig meer vernomen. De khaki-troepen zijn gedemoraliseerd. Zuid-Afrika kreeg een zwarte regering en er gebeurde niets. Het gebulder van haar charismatische leider is verstomd - Eugene Terre'Blanche heeft zich teruggetrokken op zijn boerderij bij Ventersdorp. Twintig AWB'ers zitten in de gevangenis wegens hun betrokkenheid bij een reeks bomaanslagen voor de verkiezingen, hopend op amnestie voor politieke misdaden die een zwarte president hun zal moeten verlenen.

Over het blanke thuisland, dat volgens de Blut und Boden-retoriek van rechts hier zou beginnen, heeft men het nauwelijks meer. De borden met Hierdie is ons volkstaat zijn verdwenen, het fascistisch toerisme van neo-nazi's en skinheads van overzee is opgehouden. En op 1 november, bij de eerste gemeenteraadsverkiezingen waarin alle Zuidafrikanen samen mogen stemmen, wordt het stadsbestuur overgenomen door jonge zwarten van het Afrikaans Nationaal Congres. Het dorp waar de AWB haar hoofdkwartier vestigde, de raadszaal gebruikte voor persconferenties en de straten voor militaire parades, valt in zwarte handen. Van alle verschuivingen die volgende week op het Zuidafrikaanse platteland plaatshebben, is dit de meest onvoorstelbare. Het is de definitieve overgave van Ventersdorp.

De democratie dringt volgende week ook door tot het laagste bestuursvlak. Blanke dorpen en hun buren, de townships voor zwarten, kleurlingen en Indiërs, kiezen voor het eerst een gezamenlijk gemeentebestuur. In de meeste plaatsen betekent het dat de zwarte inwoners door hun getalsmatige overwicht aan de macht komen. Het blanke Ventersdorp en de gebieden voor kleurlingen (Toevlug) en zwarten (Tshing) werden tot nu toe bestuurd door een blank gemeentebestuur van negen raadsleden, acht van de Konservatieve Partij (KP) en een onafhankelijke. Op 1 november kiezen 4.000 zwarten en 1.400 blanken een nieuw bestuur, deels via een systeem van wijk-vertegenwoordiging en deels via partij-vertegenwoordiging. Het ANC krijgt vrijwel zeker zes of zeven van de negen zetels, de Konservatieve Partij en Ventersdorp Eerste vechten om de rest.

Het is het sluitstuk van een omwenteling die Ventersdorp met verbazingwekkend weinig ophef heeft doorstaan. Alle dreigementen van rechts over opstand en burgeroorlog ten spijt, doet Ventersdorp gewoon mee met post-apartheid Zuid-Afrika. De dochter van Eugene Terre'Blanche heeft nu zwarte klasgenoten. De Hoërskool met 260 leerlingen is geïntegreerd. In praktijk betekent het dat op het schoolplein een paar zwarte jongens en meisjes in kluitjes tussen blonde Boerenkinderen staan. Volgens een blanke leerling is er geen contact. “Van de blanke scholieren staat 90 procent vijandig tegenover de zwarten. De rest negeert hen. In het begin was er openlijk racisme, want kinderen zijn hier zwaar geïndoctrineerd door hun ouders. Nu gaat het wat beter. Het moet groeien.”

Johan Loock, het hoofd van de school, zegt niet te weten hoeveel zwarte kinderen hij nu heeft. “Ik tel geen wit en zwart, ik tel kinderen.” Hij gelooft heilig in discipline en straft met stokslagen. Blanke kinderen verdragen dat veel beter dan zwarte, heeft hij gemerkt. “Zwarte kinderen beginnen meteen te krijsen, blanke kinderen aanvaarden het. Discipline is een groot probleem bij zwarte kinderen. Ze zijn gewend om niet naar school te gaan als ze geen zin hebben. Dan zeg ik: als je niet wilt, zoek je maar een andere school.”

Volgens Loock hebben de veranderingen in het dorp “minimale wrijving” veroorzaakt. Hij wil net als veel dorpelingen af van het stigma van Ventersdorp als de swastika op de kaart van Zuid-Afrika. Het extreem-rechtse imago is geschapen door de media - de meeste AWB'ers die hier rondliepen kwamen van elders, zegt het schoolhoofd. De blanken hebben zich aangepast en zullen zich ook na de raadsverkiezingen aanpassen, al blijven ze sceptisch. “Als mensen horen dat de politici in Kaapstad de vergaderingen van het nationale parlement niet bijwonen, halen ze er hier hun schouders over op. Dat is ver verwijderd van het alledaagse leven. In het dorp raakt alles je veel directer. Als de dienstverlening ineenstort en het niveau op de scholen omlaag gaat, dan zullen mensen het niet pikken. We willen niet de kant van de rest van Afrika opgaan.”

Afrika ligt bij dorpen en steden in Zuid-Afrika meestal achter een heuvel, of aan de andere kant van de weg. Het township is de Derde-Wereldschaduw van het Eerste-Werelddorp. Ze zijn gescheiden, maar onlosmakelijk met elkaar verbonden. De inwoners zijn voor hun economisch overleven van elkaar afhankelijk. Zwarte vrouwen lopen 's morgens naar de blanke huizen, waar ze de dag doorbrengen als bediende en kinderoppas. Zelfs de meest conservatieve Zuidafrikanen hebben hun eerste levensjaren meestal doorgebracht op de rug van een zwarte vrouw. Blanke winkeleigenaren kunnen niet bestaan zonder zwarte kopers. Maar het niveau van voorzieningen verschilt op een paar kilometer afstand dramatisch: de verharde weg houdt vaak op waar het township begint.

In Tshing, het zwarte woonoord van Ventersdorp met 12.000 inwoners, liggen de campagne-onderwerpen op straat. Het huisvuil wordt volgens de bewoners niet frequent genoeg opgehaald. De toiletten hebben emmers, die een tankauto van de gemeente eens in de week komt legen. Voor water moet men honderden meters lopen naar kranen. Het watersysteem van de dorp kan de grote vraag in de morgen niet aan, zodat Tshing tussen zeven en negen uur vaak geen water heeft. Ventersdorp wel. Ook al heeft het ANC na anderhalf jaar in de regering weinig verbeteringen aangebracht, de lokale ANC-kandidaten voeren in Tshing vanuit hun kantoortje boven de openluchtbar Pleasure Gardens opnieuw campagne onder de leus “'n beter lewe, kom ons laat dit hier gebeur”.

ANC-kandidaat Meshack Mbambalala (26) krijgt straks als raadslid zijn eerste baan. Zijn grootste probleem is de inwoners van Tshing ervan te overtuigen dat ze voor de geleverde diensten moeten gaan betalen. Het niet-betalen van huur, water, elektriciteit en gemeentelijke belastingen was een wapen in de strijd tegen apartheid. In Tshing betaalt ook nu nog slechts 29 procent van de inwoners, ondanks een grootscheepse campagne van de overheid. De meeste mensen willen eerst verbeteringen zien. “Het is heel moeilijk om het uit te leggen aan de mensen”, zegt Mbambalala. “Ze worden heel emotioneel als we over betalen beginnen.”

De blanke inwoners van Ventersdorp hoesten tachtig procent van de gemeente-begroting op. “Jouw geld voor jouw diensten”, zeggen de posters voor het kantoortje van de Konservatieve Partij in de Voortrekkerstraat, waar de vlag van een vorig Zuid-Afrika wappert en tannie Susanne de campagne coordineert. De KP, die vorig jaar weigerde deel te nemen aan de landelijke verkiezingen, roept de christelijke Afrikaners (“Knegte van die Allerhoogste”) op te stemmen “tegen de huidige chaos die in het land heerst”. “Deze verkiezingen gaan niet om blank en zwart, maar om het beheer van wat we hebben opgebouwd”, zegt KP-kandidaat Pierre Terblanche. “Als de zwarten hetzelfde willen als wij, zullen ze dat zelf moeten betalen. Wij zijn bereid voor ons eigen deel te betalen. Of we kunnen dit dorp samen opbouwen, of we laten het samen in duigen storten.”

De machthebbers van morgen weten dat de lokale democratie op dit punt kan stuklopen. “Natuurlijk maken we ons grote zorgen”, zegt Mbambalala. “We moeten voorkomen dat de blanken ophouden met betalen of Ventersdorp verlaten. We hebben hen nodig.” En het monument? Ventersdorp en Tshing kennen elkaar wel zo goed dat niemand er een verkiezingsthema van maakt. Van de ANC'er mag het blijven staan. “Het is historie. Of we het weghalen of niet, de geschiedenis zal er niet door verdwijnen. Het is goed dat onze kinderen weten wat er in Ventersdorp is gebeurd.”

    • Peter ter Horst