'Tudjman zorgt dat in Kroatie alles goedkomt'

ZAGREB, 28 OKT. “Hij is prachtig. De beste. Ik zou voor hem kunnen sterven.” Met de punten van haar hoofddoek veegt ze haar tranen af. Kleumend in haar te dunne winterjas wacht ze op de komst van de 'grote man'.

Haar halflege boodschappentas staat tussen haar voeten. Niet meer dan tweehonderd Duitse mark per maand bedraagt haar pensioen tegenwoordig.

Toch is haar opwinding voor de man die hiervoor verantwoordelijk is niet afgenomen. “Hij heeft ons de Kroatische staat gegeven waar we al achthonderd jaar van dromen”, zegt de vrouw. “Hij heeft ons van de Serviërs bevrijd, en hij zal zorgen dat alles goedkomt.”

De hoempapa speelt. De vlaggetjes zwaaien. De hele stad is opgetut voor de laatste manifestatie van de regeringspartij HDZ (Kroatische Democratische Gemeenschap) voor de parlementsverkiezingen van morgen.

Maar het wachten is niet op de parlementskandidaten die morgen worden gekozen. De belangstelling geldt ook niet de volksdansgroep, en de blonde zangeres die het publiek nu al urenlang bezighoudt. Het wachten is op de president, doctor Franjo Tudjman.

Strakke lippen, gebalde vuisten. Zijn armen geheven in een overwinnaarsgebaar. Zo kom je hem overal levensgroot tegen op de billboards van de stad. Glas Naroda, een stem voor het volk, luidt zijn boodschap.

En ook al gaat het morgen niet om presidentsverkiezingen, toch is in de campagne de HDZ hetzelfde als Tudjman. En Tudjman, daar ben je voor óf tegen.

De mannen van de vijf oppositiepartijen moeten hun gezichten op bomen plakken, hier en daar op een muur. Zij hebben geen recht op het grote plein van Zagreb. Voor hen geen ellenlange verkiezingsspots zoals de staatstelevisie die alleen voor de HDZ uitzendt. Voor Tudjman ligt dat anders. “De president heeft een grote verantwoordelijkheid en daarom heeft hij grotere rechten”, wuift een jongeman in een donkere blazer de democratische tekortkomingen van deze verkiezingen weg.

Een harde jongen, een patriarch. Dat is wat Tudjman volgens de jonge manager is. “Hij gaat recht op zijn doel af, zonder naar de kosten te kijken”, zegt Branko Savelic.

De manager spreekt over de 'bevrijding' van de door Serviërs bewoonde Krajina afgelopen mei en augustus. Plunderingen, slachtpartijen en etnische zuiveringen werden aangericht door de speciale troepen van het Kroatische leger. Meer dan 60.000 Servische Kroaten sloegen toen op de vlucht.

Het heeft de populariteit van Kroatië in het Westen geen goed gedaan, het Westen dat Kroatië na de onafhankelijkheid in 1991 zo snel als zelfstandige staat erkende. Raakt de gekoesterde Kroatische droom van toetreding tot de Europese Unie zo niet steeds verder weg?

Savelic haalt zijn schouders op: dit Europa hoeft hij toch niet meer. Hij wacht tot de rest van Europa eindelijk begrijpt dat het “slappe liberale” optreden van hun regeringen niets uithaalt. “Ze zeiden dat Kroatië van Europa moest leren. Maar Europa zal snel van de Kroaten leren”, voorspelt de manager.

“Zoals Kroatië heeft afgerekend met zijn Serviërs, zo zal Engeland afrekenen met de Ieren. En waarom niet, zo rekent ook Nederland misschien af met zijn Turken. Als zij straks hele delen van jullie land bezetten, dan grijpt jullie koningin toch zeker ook in?”

Pag.5: 'Straks zullen we allemaal in één groot Kroatië wonen'

Dan, tegen het eind van de avond, beklimt eindelijk Franjo Tudjman het podium. Houterig en stijf, of hij een bezem heeft ingeslikt. Het publiek joelt: “Franjo, Franjo”.

Hoe is het mogelijk? Zijn toespraken zijn zonder redenaarstalent; zijn hoekige optreden zonder charme. Hoe kan deze “on-sexy” man - zoals de jonge Zagrebse reclamemaker Sandro Djukic het uitdrukt - de diep aanbeden leider van dit jonge land zijn?

Over de uitkomst van deze parlementsverkiezingen bestaat geen twijfel. Onder de beschermende vleugel van president Tudjman zal de HDZ opnieuw de grootste partij in het parlement worden. Toch is de volledig rond zijn persoon opgetrokken verkiezingscampagne van de HDZ van een “infantiele knulligheid” waarmee Djukic bij zijn opdrachtgevers niet zou durven aankomen.

Het spotje met de verveelde gezinnen die stralend opspringen wanneer de tanks en de raketten van het Kroatische leger op hun televisietoestellen verschijnen. De eeuwige reeks schietende en marcherende soldaten op de maat van zoete Tirolermuziek. Honderden keren opnieuw kust Tudjman de Kroatische vlag die op de citadel van Knin wordt gehesen, de pas overwonnen 'hoofdstad' van de Krajina.

“Het is onbegrijpelijk dat het aanslaat”, meent Djukic. Als enige politicus in Kroatië heeft Tudjman een eigen marketingbureau. Continu wordt er kiezersonderzoek gedaan en peilingen gehouden. Ook het imago van de leider is weloverwogen. “Zoiets als een strenge vader des vaderlands die een historisch compromis heeft gesloten tussen de nazistische Ustaca-ideeën uit de Tweede wereldoorlog, en de partizanen van Tito, waarvan hij ooit ook zelf deel uitmaakte.”

Ach, de hele politiek. Het kan Djukic eigenlijk niet meer schelen. Die eerste jaren van de oorlog. Elke dag las hij de kranten, keek naar alles wat los en vast zat. Nu heeft hij besloten zich terug te trekken. Misschien wil hij wel naar het buitenland, zoals zo veel anderen.

“Er heeft een complete brain drain plaats. Maar dat kan Tudjman niet schelen”, zegt professor Mirjana Dragicevic. Ze zit in haar kale kantoor op de derde verdieping van de economische faculteit van Zagreb. Alleen al van deze universiteit zijn in de afgelopen jaren 500 professoren en wetenschappelijk medewerkers naar het buitenland vertrokken. Volgens haar denkt Tudjman alleen op de korte termijn. Het land is economisch ingestort. Maar vanuit de regering komt geen enkel plan, geen enkel beleid om de economie te hervormen. “Het is pure anarchie. Bedrijven worden op papier geprivatiseerd. Maar komen dan in handen van eigenaars en managers die als enige competentie hebben dat ze behoren tot de oligarchie rond Tudjman en zijn partij.” Van een werkelijke privatisering is dan ook geen sprake, zegt Dragicevic. Bedrijven worden met 'ongezond' geld gekocht. Via bevriende bankdirecteuren worden ongedekte kredieten verstrekt. “En uiteindelijk valt alles onder de controle van Tudjman, HDZ & co.”

In plaats van het vroegere socialistische staatseigendom, is nu een soort 'partijeigendom' gekomen. Nieuwe afzetmarkten worden niet aangeboord. Daarbij speelt ook het nationalisme een rol. Glimlachend stelt Dragicevic zich voor hoe zo'n 'Tudjman-manager' in Europa zijn contracten komt afsluiten. “Mannen die tegenover hun handelspartners beginnen te huilen over de boze Serviërs. Mannen die niet begrijpen wat democratie is. Niet begrijpen dat ze zelf in een land wonen dat de rechten van minderheden niet respecteert.”

Dragicevic beschrijft hoe de werknemers zich moeten voelen, die eens, onder het Joegoslavische arbeidszelfsbestuur, hun fabrieken bezaten. Overgegaan in incompetente handen, verliezen ze ook nog hun baan. En toch klampen ze zich vast aan de figuur die hen dit aandoet. “Ik begrijp ook niet waarom”, zegt professor Dragicevic. “Kunnen mensen zo blind zijn?”

Buiten, voor de collegezaal hangen de managers en planners van de toekomst rond. Wat willen ze straks gaan doen? “Ik wil zakenman worden en veel geld verdienen”, zegt Nikola (19). “Als ik daarvoor naar het buitenland moet. Prima. Als ik daarvoor lid moet worden van de HDZ. Ook goed.” Medestudent Dario (20) heeft minder omlijnde ideeën. Zijn vader zal straks wel beslissen wat gaat doen. “Mijn vader heeft een belangrijke functie op het ministerie van landbouw”, zegt hij verveeld. Tudjman is zijn grote held. Toen de Kroatische troepen de Krajina bevrijdden begon hij “echt van hem te houden”. Na drie jaar economiestudie is Dario's opvatting over de toekomst van het nieuwe Kroatische kapitalisme echter nog wat basaal: “Er zijn mensen die veel geld moeten verdienen. En anderen niet.”

Tussen de schragen lopen vrouwen met plastic zakken aan hun arm. Het lijkt het of ze nog winkelen. Maar de kramen zijn leeg. Met kleine bulldozers is stadsreiniging bezig de markt aan te vegen. Pas als je goed kijkt zie je hoe deze vrouwen zich plotseling buigen om een ui op te rapen, een gebutste banaan die weg is gegooid. Op de trappen van de katholieke kerk bekijkt een oude vrouw haar buit. Ze 'woont' op een bank in het park verderop vertelt ze. De kasjmierwol van haar jas verraadt een eerder goed leven. “Toen mijn man stierf is alles veranderd”, zegt de vrouw. Wat ze gaat stemmen? De vrouw haalt haar schouders op. Zelf gaat ze zondag niet stemmen. Maar bij de gaarkeuken hebben ze haar verteld dat haar kieskaart was aangekomen. En zij zouden verder voor alles zorgen.

“Ons machtige vaderland. Ons dappere land. Jij met je glorieuze verleden. Wees voor altijd gelukkig.” Turend door hun brilletjes prevelen de jongens de tekst op het monument. Het heeft iets van een gewijde stemming, daar hoog op de berg boven Zagreb, voor het Kroatische 'altaar des vaderlands'. De jongens wilden er speciaal naar toe, vertellen hun ouders. Ze komen uit Bosnië, en zijn speciaal voor de verkiezingen naar de Kroatische hoofdstad gekomen. “Om voor Tudjman te stemmen”, zegt de familie in koor.

Tot grote ergernis van de Bosnische regering heeft Tudjman niet alleen stemrecht gegeven aan de Kroaten die verspreid over de wereld wonen. Ook de Bosnische Kroaten, die altijd in Bosnië-Herzegovina hebben gewoond mogen stemmen. Een bizarre situatie, die onder waarnemers in het buitenland tot veel kritiek heeft geleid.

Maar het gezin uit de Bosnische stad Posavina is dolgelukkig. De internationaal erkende staat Bosnië heeft voor hen geen enkele betekenis. Ze rekenen op aansluiting van de Kroatische delen bij Kroatië. “Straks zullen we allemaal in één groot Kroatië wonen, en deze verkiezingen zijn het begin.”

    • Marjon van Royen