Nieuwe religieuze bewegingen in Nederland; De onbetaalde rekening van de kerken

Bijbelvast, zeer betrokken en ver buiten de 'gewone' wereld. Religieuze sektes in Nederland zijn afwijkend maar ongevaarlijk: het verwijt van hersenspoelen is een excuus voor de buitenwereld. Op zoek naar het nieuwe geloven bij Jehova's, Mormonen, Scientologen en de New Age-beweging.

Lange tijd is er veel alarmerends geschreven en gezegd over de sekten in Nederland, of zoals ze door wetenschappelijke onderzoekers worden genoemd, religieuze bewegingen. Het begrip sekte is in Nederland veel gebruikt voor mensen die de traditionele kerken de rug hadden toegekeerd en die als scheurmakers konden worden aangeduid. Sekten zouden hun leden 'hersenspoelen' en slechts met de grootste moeite zou het daarna weer mogelijk zijn de slachtoffers te deprogrammeren. Hoewel deze negatieve beoordeling nog door veel mensen wordt gedeeld, is ze in wetenschappelijke kring verlaten. “Sekten zijn niet gevaarlijk”, stelt de Utrechtse antropoloog R. Singelenberg die de religieuze bewegingen al jarenlang volgt. “Het lidmaatschap van een sekte is nooit vrijblijvend. Er gelden hiërarchische regels en wie zich daar niet aan houdt krijgt moeilijkheden. Maar dat betekent niet dat zich daar allerlei verkeerde praktijken afspelen.”

Singelenbergs opvattingen worden gedeeld door de Utrechtse godsdienstsocioloog W. Hanegraaff. Hij wijst erop dat machtsmisbruik, wetsovertredingen, corruptie, hebzucht en bedrog nu eenmaal overal voorkomen. Ook hij waarschuwt voor overhaaste conclusies met betrekking tot nieuwe religieuze bewegingen zoals hij ze omschrijft. “Wanneer we terecht respect hebben voor religieuzen die besluiten tot een leven binnen een kloosterorde, is er geen apriori reden dat respect te onthouden aan mensen die besluiten tot een leven binnen een alternatieve religieuze beweging.” Hanegraaff beschouwt het idee van de hersenspoeling als een mythe, een vals argument in de handen van tegenstanders van sekten. Door aan te nemen dat er een hersenspoeling heeft plaatsgevonden hoeven ouders zich niet persoonlijk schuldig te voelen voor het feit dat hun zoon of dochter lid is geworden van een sekte. Ook ex-leden hoeven zich om dezelfde reden niet meer te schamen, of hun gedrag toe te schrijven aan psychische labiliteit. “De conclusie moet luiden dat mensen doorgaans om persoonlijke redenen en uit vrije wil besluiten tot zo'n beweging toe te treden. Die beslissing dient als zodanig te worden gerespecteerd”, aldus Hanegraaff.

Met de regelmaat van de klok duiken er niettemin berichten op over misstanden binnen de kleine religieuze bewegingen. Onlangs verscheen van een aantal voormalige leden van de Johan Maasbach Wereldzending, een pinksterachtige kerk met Amerikaanse trekjes, een rapport waarin ze de Haagse evangelist Maasbach beschuldigden van financiële malversaties, fraude en seksuele intimidatie. Maar volgens Singelenberg moeten beschuldigingen van ex-aanhangers per definitie met een grote dosis scepsis worden opgevat. “Deze mensen hebben veel tijd en energie in hun geloof geïnvesteerd en moeten die periode zien te verkopen aan de buitenwereld. Hoe verklaar je aan anderen dat je lange tijd lid bent geweest van zo'n mallotige groep? Door de sekte daarvan de schuld te geven.”

Veldwerk

Nederland heeft, wellicht door de traditie van kerkscheidingen, altijd veel kleine religieuze groeperingen gekend. Exacte cijfers zijn er niet. Het aantal aanhangers is beperkt, maar die zetten zich meestal enorm in. De grootste sekte in Nederland vormen Jehova's Getuigen. Ruim dertigduizend aanhangers trekken wekelijks langs de huisdeuren. Meestal worden ze weggestuurd, een enkele keer winnen ze toch iemand voor zich of, vaak nog belangrijker, weten ze hulp te bieden aan mensen in nood; ouderen die niet meer in staat zijn zelf booschappen te doen, mensen in een depressie. Het is niet altijd eenvoudig om de deuren langs te gaan, zeggen de getuigen. Er is weleens sprake van agressie tegen vooral vrouwelijke Jehova's, maar wekelijks bemoedigen ze elkaar in hun werk. Ze voelen zich vooral gesterkt door het besef dat ze niet zoiets als een menselijk idee aan de man proberen te brengen maar het Woord van God. Behalve het veldwerk volgen de getuigen wekelijks een bijbelstudie en op zondag een samenkomst. De viering is eenvoudig, doet zelfs een tikje schools aan. Er worden artikelen besproken uit De Wachttoren waar de aanwezigen middels handopsteken antwoord geven op de door de voorganger gestelde vragen.

Jehova's Getuigen doen hun werk in de vaste overtuiging dat het einde der tijden nabij is. Het is zaak in afwachting van het Laatste Oordeel God te dienen en dat kan maar op één manier, namelijk leven volgens de Bijbel. Jehova's zijn erg bijbelvast. Hun voorschriften zijn streng. Het lichaam is waardevol en wees er dus zuinig op, zeggen ze, ga niet roken en drink liefst geen alcohol. Bloed is door Jezus Christus alleen vergoten om onze zonden mee te reinigen en daarom is een bloedtransfusie niet toegestaan.

Jehova's leggen graag de nadruk op de verschillen met de traditionele kerken, die ze willen corrigeren. Ze vinden dat veel gelovigen ten onrechte geneigd zijn om God ergens de schuld van te geven, en vinden het daarom zinloos om te praten over de onmogelijkheid om na Auschwitz nog in God te geloven. Nee, zeggen de getuigen, God houdt geen kasboek van ons bij en laat ons niet sterven op een door Hem beschikt moment. We sterven door toevallige omstandigheden. God heeft de mensen geschapen om eeuwig te leven, en dat zal gebeuren op de jongste dag als een beperkt aantal rechtvaardigen zal worden gered.

Moestuin

Enigszins vergelijkbaar is het gedachtengoed van de Mormonen, in Nederland zevenduizend leden sterk, wereldwijd aangehangen door ruim negen miljoen mensen. Ze duiden zichzelf liever aan met de officiële naam: De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen. Van de gelovigen wordt verwacht dat ze tien procent van hun jaarinkomen aan de kerk schenken. Ook verwacht de kerk regelmatige inzet in het vrijwilligerswerk, aangezien geen van de functies in de kerk gesalarieerd worden. De Mormonen vasten door maandelijks op een dag twee maaltijden over te slaan, ze gebruiken geen verslavende dranken waaronder koffie en thee. Ze worden aangeraden zich voor te bereiden op noodtoestanden door een jaarvoorraad voedsel en andere levensbehoeften in te slaan. De eigen moestuin staat hoog aangeschreven. Ook worden de Mormonen aangespoord zoveel mogelijk gegevens over hun voorouders te verzamelen, aangezien de gezinsband ook na de dood kan blijven voortbestaan, mits men is aangesloten. De kerk biedt niet-aangesloten overledenen de mogelijkheid alsnog gered te worden door de nabestaanden een plaatsvervangende doop te laten ondergaan. Dit verzamelen van gegevens heeft geresulteerd in een wereldberoemde genealogische bibliotheek in Salt Lake City met honderden miljoenen namen.

Net als de Jehova's zijn de Mormonen bijbelvast, met dien verstande dat ze er een tweede heilig boek op nahouden, het Boek van Mormon. Het werd begin vorige eeuw opgetekend door de Amerikaanse boerenjongen Joseph Smith nadat de opgestane Christus aan hem was verschenen. Het boek, gegraveerd in platen en afkomstig van de profeet Mormon, verhaalt van de vroegste blanke bewoners van Amerika en stelt dat Jezus Christus ook in Amerika is geweest. Het heilige boek is volgens de Mormonen tot de mensen gekomen om de kerk die sinds het vroege christendom in verval was geraakt, weer te herstellen. De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen leert dat de kerk die Jezus zelf op aarde gesticht had, de dood van de apostelen niet heeft overleefd. Dit zou een gevolg zijn van de vele onterechte veranderingen in de leer, zoals kinderdoop, de doop door besprenkeling en de status van de bisschop in Rome. De Mormonen beschouwen zichzelf als oerchristenen.

De samenkomsten van de Mormonen zijn veel losser dan je op grond van hun leer zou verwachten. Ze hebben veel weg van een gezinsdienst in de kerk. Bij het ronddienen van het heilig avondmaal worden stukjes brood en glaasjes water uitgedeeld. Een groot verschil is wel dat er regelmatig getuigenissen worden afgelegd. Die getuigenissen zijn soms aangrijpend. Onlangs op een zondagse samenkomst in Haarlem vertelde een vrouw over de dood van haar vader die altijd had gezegd dat ze hem mocht bellen als er iets was maar die stierf en toen plotseling niet meer bereikbaar was. Ze was depressief geworden maar had haar doodswens overwonnen door een droom waarin ze haar vader had ontmoet.Sekten vormen de onbetaalde rekening van de kerken. De bewegingen besteden aandacht aan terreinen waar de gewone kerken het af laten weten. De houding van de kleinere kerken herinnert de gewone kerken aan hun tekortkomingen. De kleine kerken verwijzen naar de verzwakte geloofsijver in de moderne samenleving. De belangrijkste kleine religieuze groeperingen in Nederland worden gekenmerkt door een grote overgave van de aanhangers en een tomeloze energie. Het geloof doordrenkt het hele leven van de aanhangers, zo lijkt het, er zijn vrijwel geen momenten die niet in dienst staan van de beleden godsdienst. Het geloof is niet iets voor na de afwas of voor de zondag maar voor altijd, iets om nooit uit het oog te verliezen.

Bij alle tolerantie uit wetenschappelijke kring kan toch niet ontkend worden dat de kleinere religieuze bewegingen moeilijk grijpbaar zijn. Is er werkelijk sprake van een lidmaatschap uit eigen vrije wil? Is dat mogelijk bij een beweging met opvattingen die haaks staan op die van de rest van de samenleving? Een sekte is geen korfbalclub. Wie zich heeft aangesloten, wordt dag in dag uit geconfronteerd met opvattingen die de kern van iemands persoonlijkheid raken. Wie het vermogen tot relativering mist, is er moeilijk van te overtuigen dat deze opvattingen niet in alle gevallen zaligmakend hoeven te zijn. Sommige religieuze bewegingen vormen totaal vreemde werelden; onderzoeker Singelenberg wijst erop dat veel religieuze bewegingen in de loop van hun bestaan desondanks respect hebben afgedwongen. Dat geldt voor het Leger des Heils maar ook voor bewegingen als Hare Krishna, Moon en de Scientology Church. Hoewel deze laatste beweging de laatste maanden in een kwade reuk staat doordat ze is gewikkeld in een gevecht met gebruikers van het computernetwerk Internet. De Scientology Church liet beslag leggen op computers van een bedrijf dat toegang tot Internet geeft. Het gaat om documenten die onder het auteursrecht van de kerk vallen en die deel uitmaken van een verklaring van een ex-aanhanger van Scientology voor een Amerikaanse rechter. De ex-aanhanger beweerde fraude te hebben gepleegd om door de kerk aangeboden cursussen in Scientology te kunnen betalen. De prijzen van deze cursussen variëren van enkele honderden guldens tot de prijs van een midelgrote auto voor wie zich als scientoloog volledig wil laten scholen. De Scientology Church heeft een sterk emancipatorisch karakter. Onder scientologen is er geen sprake van een afkeer van de wereld, maar eerder van een poging om daarin zo goed mogelijk mee te draaien. De weg daartoe is een door oprichter L. Ron Hubbard uitgedacht systeem dat de leden confronteert met problemen waarvan zij zich niet bewust zijn. Door deze moeilijkheden onder ogen te zien, herwint men zijn geestelijke vrijheid en de harmonie met zichzelf en zijn omgeving.

De Scientology Kerk heeft wereldwijd naar eigen zeggen zes miljoen leden. In Nederland zijn er ongeveer negenduizend. Het succes begon toen de in 1986 overleden Amerikaan Hubbard, schrijver van onder meer science fiction boeken, begin jaren vijftig zijn boek Dianetics publiceerde, waarin hij verslag doet van zijn onderzoek naar het functioneren van het menselijke verstand. Dit boek leidde tot de oprichting van Scientology waarvan de belangrijkste stelling is dat de mens een onsterfelijk en geestelijk wezen is.

De nagestreefde bewustwording wordt bereikt door sessies van twee personen waarbij de een de ander 'auditeert'. De auditor legt daarbij de geauditeerde een lijst vragen voor en bekijkt diens reacties via een zogeheten E-meter. Over dit apparaat dat via een licht elektrisch stroompje de beladenheid van een onderwerp schijnt te registreren, is al dikwijls gediscussieerd. De auditor schrijft alles op. Een supervisor controleert de bevindingen, die confidentieel worden behandeld en achter slot en grendel in het Amsterdamse hoofdkantoor worden bewaard.

Wie spreekt met scientologen krijgt te horen dat Scientology hun leven heeft verrijkt. Een Amsterdamse pianopedagoog zegt veel baat bij concentratietrainingen te hebben en ontspannen te concerteren. Een werknemer van de kerk zegt veel te hebben gehad aan communicatietrainingen. Een rijinstructrice verklaart dat kort na haar eerste kennismaking met Scientology het slagingspercentage van haar leerlingen steeg met twintig procent. Onlangs was er een drukbezocht huwelijk tussen twee scientologen in het hoofdkantoor van de Scientology Kerk in Amsterdam. Tijdens een eenvoudige plechtigheid herinnerde de voorganger de beide scientologen aan hun plicht om dagelijks de zogeheten ACR-driehoek te realiseren: Affiniteit als de basis voor elke liefde, Communicatie door goed te praten en soms alleen al door een blik van verstandhouding, Realiteit door alles tegen elkaar zeggen en niets achter te houden zodat de relatie fris en levend kan blijven.

Doorbraak

Hoewel de traditionele kerken langzaam zijn leeggelopen, is een echte doorbraak van de alternatieve religieuze bewegingen naar het grote publiek uitgebleven. Waarom is eigenlijk een raadsel, want de raakvlakken met de traditionele kerken zijn groot. Van een doorbraak kan langzamerhand echter wel gesproken worden bij de New Age-beweging. New Age is een term die een groot aantal initiatieven verenigt, van hindoeïstische en boeddhistische verering tot stoppen met roken aan toe. In strikte zin wordt met New Age de aan de astrologie ontleende verwachting van een nieuw tijdperk bedoeld: het Aquariustijdperk dat het Vissentijdperk binnenkort zal vervangen. In ruimere zin worden onder New Age alle ideeën verstaan die het westerse gedachtengoed kritiseren en daarbij de nadruk leggen op het niet-dualistische karakter van de mens en zijn vermogen tot diep religieus bewustzijn. Het klinkt vaag en dat is het ook.

Tot de New Age in ruimere zin zou men de Osho Rajneesh-beweging kunnen rekenen, de voormalige Bhagwan-beweging die vooral in de jaren zeventig en tachtig populair was. Vier jaar geleden overleed de verlichte Indiase goeroe Osho Rajneesh, die aanvankelijk in Poona en later in het Amerikaanse Oregon bloeiende ashrams, spirituele gemeenschappen, stichtte. Een van de instituten die de fakkel van Osho verder dragen is de Osho Multiversity in Egmond aan Zee, waar vijftien mensen als op een zorgeloze mini-planeet samenleven in een commune en cursussen geven voor mensen die zichzelf willen ontdekken. Via onder meer rollenspellen en lichamelijke aanrakingen wordt de liefde verkend. Uitgangspunt daarbij is de mens te leren van zichzelf te houden. Zoals je bent, ben je goed. Jezelf durven accepteren zoals je bent door liefde, creativiteit en innerlijke groei, daar gaat het bij Osho om. Van daaruit ga je vanzelf op een goede manier van andere mensen houden, ook seksueel. De Multiversity heeft behalve therapeutische ruimten een discotheek en de grootste collectie teddyberen van Europa. Er lopen cursisten rond met bordjes 'Ik heb vandaag vijftig omhelzingen nodig'. Het is een manier om mensen te leren vrienschappelijker met elkaar te laten omgaan. Liefde is altijd het antwoord, zeggen de medewerkers, en het leven is een geschenk.

Als de populariteit van New Age doorzet, is het de vraag waar het eindigt. Misschien wel bij de totale omarming van de oosterse godsdiensten. Een interessant lid van de New Age familie vormen de volgelingen van de Indiase goeroe Babaji, die in 1970 zonder uit een vrouw te zijn geboren verscheen in een grot aan de voet van de berg Kailash in de Himalaya, niet ver van de grens met Nepal. Veertien jaar lang duurde de goddelijke manifestatie van Babaji, toen verliet de leraar zijn lichamelijke omhulsel om weer in de sferen te verdwijnen. In het Gelderse Loenen ligt midden in de bossen de bescheiden ashram van de gelovigen, een blokhut met een stenen vuurplaats. Vorig jaar ging op de avond voor Koninginnedag hun grote tempel in vlammen op, de brand werd vermoedelijk aangestoken. Het heeft een klein groepje volgelingen er niet van weerhouden door te gaan.

Twee maal daags wordt er een gezongen eredienst gehouden in de vuurplaats. Niet alle volgelingen zijn aanwezig, de een heeft een New Age boekwinkel in Amsterdam, een ander bezit een aantal platenzaken, maar er is altijd iemand aanwezig om het vuur brandende te houden en de rituelen uit te voeren. Het is een merkwaardige ceremonie. Eerst gaan de spijkerbroeken uit en slaan de mannen een doek om hun benen. Op blote voeten lopen ze naar de vuurplaats, waar een portret van Babaji staat opgesteld, versierd met bloemen. Er wordt gespeeld op een harmonium, een ander blaast op een schelp en de klok wordt geluid. Er wordt water gesprenkeld en er worden stukjes appel uitgedeeld. Daarbij zingen de volgelingen mantra's en gebeden ter ere van Shiva, het aspect van God dat in het hindoeïsme de geest vertegenwoordigt, het louterende vuur dat vernietigt en leven geeft. De heilige Babaji schijnt tijdens de eerste jaren in de grot niet of nauwelijks te hebben gesproken, en zijn energie was volgens de volgelingen zo groot dat hij niet kon worden benaderd. Later begon hij dan toch te prediken. Een van de uitspraken van Babji: “Het pad van Waarheid, Eenvoud en Liefde volgen en laten zien is de allerhoogste plicht van de mens en de hoogste Yoga. Hard werken is een kenmerk van dit Pad, want luiheid is de dood op aarde. Alleen door te werken kan men aanspraak maken op de overwinning op karma. Ieder moet ernaar streven zijn plicht zo goed mogeljk te doen en er niet van afwijken. Dienstbaarheid aan de mensheid is de eerste plicht. In deze tijd is onmenselijkheid en luiheid toegenomen. Het is dus belangrijk dat je hard werkt en niet de moed verliest. Weest dapper, wees arbeidzaam; werk hard en weest moedig.”

    • Arjen Schreuder