Monumentje

BEN VAN MELICK e.a. (red.): Jon Erkens. Actor in de Mijnstreek

300 blz., geïll., uitg. Melick Hoensbroek 1995, ƒ 34,90

Jon Erkens, wie voor de drommel is dat? Die vraag stelde ik me aanzienlijk verontrust toen ik een aan deze Limburger gewijd boek met als verdere titel Actor in de Mijnstreek onder ogen kreeg. Had ik, die de recente ontwikkelingen in Limburg vrij behoorlijk meende te kennen, deze man over het hoofd gezien zoals men opeens ontdekt dat er schrijvers bestaan als Emile Zola of Willem Elsschot? Daarom was ik het door een aantal Limburgse auteurs geschreven boek met een zekere koortsachtigheid gaan lezen. En het moet gezegd, met stijgende interesse omdat het verhaal van deze local hero in het algemeen boeiend is opgeschreven.

Maar ook toen nog ging er nergens bij mij een lichtje branden. Dat bleek bij navraag bij enkele gewestelijke insiders ook niet zo verwonderlijk. Jon Erkens, dat was een kever in het oerwoud, werd me gezegd. Hij was medeoprichter in Heerlen van de Zwarte Kaboutergemeenschap, van de aldaar gevestigde Oranjevrijstaat, schrijver van pamfletten, bewonderaar van Bob Dylan en Frank Zappa op wie hij merkwaardig veel leek, ongeleid projectiel, “een vulkaan die op gezette tijden vuur moest spuwen”. Een man, zoals in een van de bijdragen staat, bij wie de passerpunt van zijn levenscirkel stond in Schaesberg (tegenwoordig Landgraaf) en die zich het beste uitte in zijn moerstaal. 'Hij was meer dan een rimpel in de tijd', zoals de titel luidt van de bijdrage van Koos Linders.

Jon Erkens was een vooral regionaal bekende activist, auteur, filosoof, revolutionair, leraar, troubadour en cabaretier. Zijn grootste bloei bereikte hij in de jaren zestig en begin jaren zeventig, toen de streek waar hij uit voortkwam door de mijnsluitingen een ongekende omwenteling beleefde, er veel leed ontstond en de voedingsbodem voor sociaal onbehagen slechts wachtte op zaaiers als een Jon Erkens. Het waren de tijden van de demonstraties tegen de oorlog in Vietnam, tegen de NAVO-vestiging van Afcent in Brunssum. De tijd ook van de beginnende neergang van de katholieke kerk en KVP, de opkomst van de socialisten, van Roomse Jo (Gijsen, de conservatieve bisschop van Roermond) en Rode Dirk (actievoerder De Vroome).

Erkens was typisch een jongen van de streek en van die tijd: politiek en maatschappelijk zo rood als een biet, maar toch ingebed in zijn katholieke verleden. Hij studeerde aan de Hogeschool voor theologie en pastoraat in Heerlen, die ergens in het boek een socialistische broeiplaats (een verschrijving?) wordt genoemd en die door een van de medewerkers aan het boek, de schrijver Ton van Reen, wordt aangeduid als het “merkwaardig zootje van bloemenkinderen, marxisten, utopisten, rode jeugd en pacifisten”.

In de nalatenschap van Jon Erkens - hij overleed in 1990 op 44-jarige leeftijd - werd 'een kuub' gevonden aan papier: aantekeningen, pogingen tot gedichten en gedichten, losse gedachten, aanzetten tot boeken, cabaretteksten. Met behulp van die wirwar stelden de auteurs het boek samen in wat ze zelf noemen de symposiumstructuur. “Een geschiedenis, geen geschiedschrijving”, zoals ze zich verantwoorden. Een geschiedenis kan ook boeiend zijn door een van haar spelers onder een vergrootglas te leggen en hem aldus tot exponent te maken van een tijdsbeeld. Dat is de verdienste van het boek. En van de auteurs, Ben van Melick, zegt het in het voorwoord als volgt: “Wezenlijk voor de veel lokale helden is hun invloed, hun uitstraling naar de kringen om hem heen, waar hun gedachten, ideeën, emoties en daden een klankbord vormen of een inspiratiebron.” Dit boek, aldus Van Melick, “gaat over beeld en werkelijkheid van Jon Erkens, over de genius loci en de spiritus temporis.”

In al zijn nietigheid zal Jon Erkens waarschijnlijk inderdaad een rol hebben gespeeld in de emancipatie van Limburg. Mij boeit de man, zoals die in het boek tot me komt, omdat er in hem zoveel herkenningspunten uit de roerige jaren zestig en zeventig zijn terug te vinden. Zo'n monumentje in geschrift kan heel leerzaam zijn, want ook die ene kever, ook al is hij een van de miljarden in een oerwoud, is een onmisbare schakel in de biotoop. Dat maakt het boek zo apart, charmant en de besprokene zo sympathiek.

    • Max Paumen