Tudjman heeft zich zijn eigen kiezers uitgezocht; Zege op Serviërs centraal bij verkiezingen Kroatië

Als het bij de Kroatische parlementsverkiezingen van zondag om thema's als sociale ontevredenheid, economische malaise en de lage levensstandaard zou gaan, zou de HDZ (Kroatische Democratische Gemeenschap), de regeringspartij van president Franjo Tudjman, waarschijnlijk weinig kans maken.

Die ontevredenheid is groot. Salarissen worden niet of niet op tijd betaald en als ze wel betaald worden, zijn ze schamel. Menigeen krijgt helemaal geen salaris en moet het stellen met voedselbonnen die slechts geldig zijn in een beperkt aantal winkels. Het wemelt van stakingen en betogingen van verbitterde Kroaten. “Dit is het nieuwe kapitalisme: de bedrijven en banken voor jullie, de straat en de werkloosheid voor ons”, zei onlangs een bord bij een demonstratie.

Er zijn in Kroatië 238.000 werklozen (18 procent van de beroepsbevolking). Zagreb telt 1340 daklozen en het aantal groeit, net als de kloof tussen rijk en arm, en het aantal Kroaten dat op gaarkeukens is aangewezen. Volgens het onafhankelijke blad Feral Tribune neemt de ondervoeding toe. Tachtig procent van de Kroaten beschouwt zichzelf als arm. Bejaarden zijn boos omdat ze van hun pensioenen niet kunnen rondkomen, boeren zijn boos over de import van voedselprodukten, exporteurs zijn boos over te hoge koers van de Kroatische munt, de kuna. Het aantal Kroatische zwartwerkers in Hongarije wordt inmiddels op 200.000 geschat. Volgens een peiling in januari droomt 87 procent van de Kroatische academici van emigratie naar Duitsland, Italië of Oostenrijk en wil slechts zes procent van de studenten in Kroatië blijven als ze zijn afgestudeerd.

Maar niet deze malaise vormt het thema van de verkiezingen: die staat volledig in het teken van de verovering, in mei en in augustus, van het grootste deel van de 'Servische Republiek Krajina', het republiekje dat de Kroatische Serviërs er sinds 1991 op Kroatisch grondgebied op na hebben gehouden. Die verovering was de vervulling van de belangrijkste Kroatische droom en de inlossing van Tudjmans belangrijkste belofte: heer en meester te zijn over het hele grondgebied van Kroatië. Een vervulling met een gouden randje, want bij de twee bliksemoffensieven bleven de eigen verliezen gering en werden de Kroaten bovendien verlost van vrijwel al die recalcitrante Serviërs in de veroverde gebieden: 160.000 Kroatische Serviërs vluchtten naar noordelijk Bosnië en Servië, en van de Kroaten hoeven ze nooit meer terug te komen. Dat deze week de Serviërs in Oost-Slavonië, het laatste restant van die 'Servische Republiek Krajina', hebben ingestemd met een herstel van de Kroatische soevereiniteit op termijn, maakt het succes van Tudjman compleet.

Die zege stelt alle malaise in de schaduw, en dus is al bij voorbaat zeker dat Tudjmans HDZ zondag de verkiezingen gaat winnen. Algemeen gaat men er zelfs van uit dat de HDZ tweederde van de 127 zetels in de wacht kan slepen.

Tudjman heeft bovendien weinig aan het toeval overgelaten. Volgens de nieuwe kieswet worden tachtig van de 127 zetels via de nationale partijlijsten gekozen en slechts 28 volgens het districtenstelsel. Die verdeling werkt in het voordeel van de HDZ, omdat ze regionale partijen zoals de Istrische Democratische Gemeenschap, en vijf oppositiepartijen die per district met gezamenlijke kandidaten in het krijt willen treden, de wind uit de zeilen neemt. Verder zijn twaalf zetels gereserveerd voor de Kroatische diaspora, de Kroaten in het buitenland, die vrijwel allen op de HDZ stemmen.

Die laatste bepaling heeft Kroatië overigens een conflict met Bosnië opgeleverd, omdat Kroatië ook de 291.000 Bosnische Kroaten wil laten stemmen. In 29 steden in Bosnië kunnen zondag de Bosnische Kroaten hun stem uitbrengen voor het parlement in Zagreb. De Kroatische oppositie is daar boos over, want Tudjman, zo schreef de Feral Tribune, zoekt gewoon zijn eigen kiezers uit. Maar ook de Bosnische regering is kwaad. Zij voert aan dat de Bosnische Kroaten Bosnische staatsburgers zijn, en geen staatsburgers van Kroatië, dat ze niet tot de Kroatische diaspora behoren, dat ze nooit in Kroatië hebben gewoond en dat de gebieden waar ze wonen nooit (afgezien van de periode 1941-1945) tot Kroatië hebben behoord. Kroatië, aldus Sarajevo, behandelt het door de Bosnische Kroaten bewoonde deel van Bosnië de facto als Kroatisch gebied: een schending van de Bosnische soevereiniteit.

Een ander netelig punt is het gemak waarmee Tudjman zijn grotendeels verdreven Servische minderheid uit het Kroatische bestel heeft geëlimineerd. De nieuwe kieswet gaat ervan uit dat de 160.000 deze zomer verdreven Kroatische Serviërs nooit meer naar Kroatië zullen terugkeren - alle beloften ten spijt: het aantal zetels dat in het parlement is gereserveerd voor de Servische minderheid is teruggebracht van dertien tot drie - een nieuw bewijs, zo reageerde de Servische Volkspartij, die namens de resterende Kroatische Serviërs spreekt, dat Tudjman de minderheid wil marginaliseren en uit is op een etnisch homogeen Kroatië.

De oppositie is het leven in de campagne op alle mogelijke manieren moeilijk gemaakt. Tegen het streven van de HDZ om de verovering van de Krajina tot het centrale thema te maken, hadden ze sowieso weinig verweer. De HDZ heeft campagne gevoerd volgens een eenvoudige formule: Tudjman heeft de Krajina veroverd, en Tudjman is de HDZ: zonder Tudjman geen HDZ, en zonder HDZ geen Kroatië. De HDZ wierf op plakkaten met de namen van de twee offensieven tegen de Krajina-Serviërs, Bliksem en Storm, alsof dat HDZ-offensieven waren. En geen oppositieleider die er iets tegen in kon brengen, want het argument dat de zege op de Serviërs een Kroatische en geen HDZ-zege was, is nergens aangekomen.

Ook de media - zowel de elektronische die zich geheel, als de geschreven media die zich vrijwel geheel in handen van de HDZ bevinden - hebben hun steentje bijgedragen tot de marginalisering van de oppositie. Drazen Budisa, de leider van de sociaal-liberale HSLS, de belangrijkste oppositiepartij, is verdacht gemaakt met vage en onbewezen beschuldigingen als zou hij uit zijn op sociale onrust. Zo heftig waren de beschuldigingen dat een groep onafhankelijke intellectuelen onder Zvonimir Separovic, ex-minister van buitenlandse zaken, protesteerde tegen “de politieke en morele corruptie” van de HDZ. De dichter Vlado Gotovac, die onder Tito nog jarenlang gevangen heeft gezeten, vond dat Kroatië “op weg is naar de eenpartijstaat” en dat “elk vertrouwen in het parlementair systeem verloren gaat” en Slaven Letica, socioloog en ex-adviseur van Tudjman, zei dat de HDZ-leiders “een déjà-vu-idee van de staat hebben overgenomen van het vroegere communistische systeem, en zelf de rol van communisten spelen”.

De televisie - belangrijk in een land waar velen zich geen krant meer kunnen veroorloven - heeft haar eigen bedenkelijke rol gespeeld. De oppositie werd gedwarsboomd door de coalitie van vijf oppositiepartijen te behandelen als één partij (ook al waren ze alle vijf apart ingeschreven). Dat betekende dat de vijf van tachtig procent van hun zendtijd werden beroofd.

De HSLS van Budisa werd zelfs geheel geboycot: de televisie weigerde de HSLS-verkiezingsclips uit te zenden, ook al was ze daar wettelijk toe verplicht. Maar, zo tekende radio- en tv-directeur Ivan Parac aan: “De regels zeggen dat de inhoud van de clips moet corresponderen met het partijprogramma. De clips van de HSLS bevatten echter alleen kritiek en ongefundeerde verklaringen, gelardeerd met het geluid van brekend glas en de kreet 'genoeg is genoeg'.” En dus kreeg de HSLS geen zendtijd. Haar reactie: “Bolsjewistische methoden.”

Deze methoden - de belemmering van de oppositie, de deelname van de Bosnische Kroaten aan de verkiezingen en de beperking van de inspraak voor de Kroatische Serviërs - dragen niet bij tot de verbetering van het imago van Kroatië in Europa en kunnen Tudjman nog duur te staan komen. De recente etnische zuivering tegen de Krajina-Serviërs en het gemak waarmee excessen als de moord op Serviërs en de plundering en confiscatie van hun bezit worden goedgepraat (Tudjman: “Dat gebeurt in elke oorlog sinds mensenheugenis.”) heeft buitenlandse leiders er eerder al toe gebracht, Kroatië te waarschuwen dat het de mensenrechten beter moet naleven, wil het deel gaan uitmaken van Europa. De weinig democratische gang van zaken bij de verkiezingen heeft die waarschuwingen nog meer actualiteit gegeven.

    • Peter Michielsen