De verbluffende moderniteit van Java uit de lucht

Het is een veelvuldig uitgehaald kunstje: de kaart van Europa gelardeerd met de 'gordel van smaragd'. Sumatra drijft ergens in de Atlantische Oceaan en Nieuw Guinea ontneemt de Kaspische Zee aan het zicht. Geheel volgens opzet laat dit de beschouwer niet onberoerd: was die uitgestrekte archipel eens van ons, van het kleine Nederland dat op dit kaartje maar net boven Borneo uitkijkt? Ja, dat was zo, in staatkundig opzicht was wat nu Indonesië is deel van ons Koninkrijk, net als de Waddeneilanden.

Een dergelijk kaartje vinden we ook in The importance of Java seen from the air, een boek dat verscheen in 1928 toen Java nog Nederlands Indië was. In de jaren twintig beleefde het Nederlandse bedrijfsleven in Indië zijn finest hour. Om dit wereldkundig te maken en om nog meer buitenlandse investeerders voor de kolonie te interesseren, werd dit boek samengesteld. The Importance of Java is een soort veredelde Gouden Gids met daarin een scala van op Java gevestigde ondernemingen en een overzicht van de aanwezige infrastructuur van spoorwegen, havens, woonwijken en openbare gebouwen. Dit alles is stuk voor stuk vastgelegd op luchtfoto's, in het totaal zo'n 500.

Als je die foto's een voor een allemaal bekijkt dringt Java zich aan je op als een soort futuristisch speelpark. Het Staats Spoorwegstation van Tandjong Priok, bijvoorbeeld, heeft op de foto iets van een gigantisch ruimteschip dat zojuist een geslaagde landing heeft gemaakt op onbekend terrein. Steeds die onwezenlijke architectuur, het lijkt op een buitenaardse ingreep op het aardse landschap. De verbluffende overzichtelijkheid en moderniteit, die uit deze foto's spreekt, geeft het idee dat je kijkt naar een maquette waarin het toekomstvisioen van een of ander megalomaan architectenbureau is vastgelegd. Toch staat het er echt allemaal: de plantage-gebouwen, de suikerfabrieken, de zwembaden, de hotels, de kantoren, de waterkrachtcentrales, de spoorbruggen. Allemaal het werk van Nederlandse ingenieurs en architecten.

Het is eerder opgemerkt, de koloniale bemoeienis van Nederland met Indië was een reusachtig project. Het zijn steeds Nederlanders en Nederlandse instanties - het gouvernement, de particulieren en technici - geweest die als projectontwikkelaars optraden. Zij waren het die met behulp van de moderne techniek en economie de kolonie ontgonnen en exploiteerden. Het resultaat van hun onbedwingbare ijver staat geboekstaafd in The importance of Java. Maar let wel, Java seen from the air.

Het afstandelijk perspectief op de kolonie, letterlijk vanuit de hoogte, doet voorkomen of er geen vuiltje aan de lucht is. De ongelijke arbeidsverhoudingen, de politiestaat die Indië was, de scherpe rassenscheiding, de politieke uitsluiting van de bevolking - het zijn deze minder rooskleurige kanten van het koloniale systeem, die volledig buiten beeld blijven. Te zien is slechts het decor waartegen dit alles zich afspeelde; het staat er ordelijk, onschuldig, maar tegelijkertijd ook verdacht klinisch bij.

Je kunt je afvragen of dat nu niet juist het lot is geweest van de Nederlanders die het in Indië voor het zeggen hadden, dat zij te veel geloofden in dit eenzijdige beeld; dat ze vanuit de hoogte, net als de fotograaf in z'n vliegmachine, een gemankeerd beeld hadden van het land dat zij bestuurden. Als dat zo is, moet het iemand als A. Neytzell de Wilde, president van de Volksraad, dan kwalijk genomen worden dat hij in het voorwoord schrijft: “We must recognise the undeniable great and beneficial influence which has been and is excercised by Holland as a great Ruler, Leader and Guardian of this extensive island-empire and its various races of divergent grades of civilisation.”

Ach, wat doet het er eigenlijk toe of hem dat wel of niet moet worden kwalijk genomen, het staat er nu eenmaal, net als er staat: “It is Holland which leads here, a leadership, which, for the time being, cannot be missed...” 'For the time being', daarin ligt toch de verwachting besloten dat de koloniale relatie eens beëindigd zou worden. Ook de koloniale enthousiasteling kon daar niet omheen. Maar voor wie het naar z'n zin heeft komt het einde altijd te vroeg. Minder dan twintig jaar na het verschijnen van The importance of Java was het gedaan met het Nederlandse koloniale project. Die wetenschap en de triomfantelijke toon uit 1928 geven dit boek een diep-tragische lading. Verjaarde euforie stemt nu eenmaal droevig.

    • Harm Stevens