Jeltsin-Clinton: weinig resultaat, veel hilariteit

HYDE PARK, 24 OKT. Terwijl president Clinton gistermiddag voor het oog van de wereldpers de slappe lach kreeg om een opmerking van Boris Jeltsin, stonden links van hem zijn belangrijkste adviseurs op het gebied van de buitenlandse politiek ernstig voor zich uit te kijken. De twee presidenten deden duidelijk hun best om met hun goedgemutste optreden iedere bezorgdheid over de verhouding tussen Rusland en de Verenigde Staten weg te nemen. Maar de sombere blikken van de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Warren Christopher, zijn plaatsvervanger Strobe Talbott en de Nationale Veiligheidsadviseur Anthony Lake drukten het nuchtere besef uit dat er op deze topontmoeting weinig concrete resultaten waren geboekt.

Met veel gevoel voor symboliek had Clinton Hyde Park uitgekozen voor zijn ontmoeting met de Russische president, en meer precies het buitenhuis van wijlen president Franklin D. Roosevelt. Net als in de tijd van FDR staan de Amerikaanse betrekkingen met Moskou op een kruispunt. Toen, tijdens de Tweede Wereldoorlog, was de alliantie met de Sovjet-Unie bepalend voor de toekomst van Europa en de wereld. Nu, in het tijdperk na de Koude Oorlog, zou de relatie met Rusland dat wellicht ook kunnen zijn.

De hele dag hing de geest van Roosevelt over de ontmoeting van de twee presidenten, hun negende. Als ze 's ochtends tijdens de landing van hun helikopters uit het raampje hebben gekeken, konden ze het meters grote profiel van hun illustere voorganger al waarnemen, dat met witte kiezeltjes is aangebracht in het gazon voor de Roosevelt-bibliotheek - inclusief het kenmerkende sigarettepijpje.

Nadat Clinton zijn Russische gast met een warme omhelzing aan de voet van diens helikopter had verwelkomd, begaven de twee zich wandelend in de nog heiige ochtendlucht naar 'Springwood', zoals het negentiende-eeuwse landhuis heet waar Roosevelt is geboren, waar hij zijn jeugd doorbracht, en waar hij als president dikwijls ontspanning zou zoeken en soms ook belangrijke gasten ontving. De Britse koning George VI is er bijvoorbeeld op bezoek geweest, hij at er zelfs voor het eerst van zijn leven een hot dog. Maar ook Churchill is er in de oorlogsjaren herhaaldelijk ontvangen, net als koningin Wilhelmina (in 1942 samen met kroonprinses Juliana en prinses Beatrix).

Twee plompe houten stoelen, waarin ooit Roosevelt en Churchill de wereld hebben besproken, stonden voor de huidige wereldleiders klaar op het grasveld voor het huis, dat een adembenemend uitzicht biedt op de vallei van de Hudson. In zo'n omgeving moeten we alle problemen toch op kunnen lossen, zei Jeltsin voor ze naar binnen gingen. En daar, in de hoge lederen stoelen waarin Roosevelt een aantal van zijn beroemde radiopraatjes heeft gehouden, begonnen de eigenlijke besprekingen.

Vier uur duurden de gesprekken, die ook werden voortgezet tijdens de lunch in de naast het huis gelegen Roosevelt-bibliotheek. Een kleine onderbreking was alleen het wandelingetje naar de met klimop begroeide graven van Franklin en Eleanor Roosevelt, waar Jeltsin en Clinton allebei een bosje rozen legden, Jeltsin bij dat van de voormalige president, Clinton bij dat van diens vrouw.

En al die tijd ging het niet over de uitbreiding van de NAVO, waar Rusland zich door bedreigd voelt, of over de toekomstige rol van de Amerikanen en de Russen in Europa. Het ging vrijwel voortdurend over Bosnië, en over de manier waarop een vredesmacht daar kan toezien op de uitvoering van een eventueel vredesakkoord. In zijn toespraak tot de Verenigde Naties had Jeltsin zondag nog gezegd dat Rusland bij zo'n operatie betrokken wil zijn, maar uitsluitend onder commando van de Verenigde Naties. De Verenigde Staten en de andere NAVO-landen zien na de eerdere ervaringen in Bosnië echter niets meer in een gedeelde bevelsstructuur van NAVO en VN, laat staan van een bevel door de VN alleen; volgens hen is de enige mogelijkheid een vredesmacht onder commando van de NAVO, heeft Veiligheidsadviseur Lake zondag nog gezegd.

Aan het eind van de dag kwamen Clinton en Jeltsin op het bordes, beschenen door een warme namiddagzon, verslag uitbrengen aan de pers over hun besprekingen. We hebben volledige overeenstemming bereikt over de Russische deelname aan de uitvoering van het vredesakkoord in Bosnië, zei Clinton welgemoed. Maar vervolgens bleek de cruciale vraag hoe die deelname vorm moet krijgen, onder NAVO-bevel of niet, te zijn doorgeschoven naar de ministers van defensie en hun generaals. “Omdat het geen politieke maar een militair-technische aangelegenheid is”, aldus Jeltsin.

In beide landen echter is de militaire aanpak van de kwestie-Bosnië een politieke aangelegenheid, des temeer omdat beide presidenten verkiezingen in het vooruitzicht hebben. De Russische parlementsverkiezingen zijn al in december, in 1996 moeten beide landen een president kiezen. Hoe een beslissing die in beide landen zo gevoelig ligt teruggebracht kan worden tot een technisch-militair vraagstuk, wisten de presidenten niet duidelijk te maken. Een hoge regeringsfunctionaris die nauw bij de besprekingen betrokken was gaf wel toe dat de presidentiële uitspraken 'orakeltaal' waren, maar meende toch dat er beweging in de standpunten gekomen is.

In hun peptalk tot de pers drongen Clinton en Jeltsin erop aan de meningsverschillen die er nog bestaan, af te zetten tegen de “veel grotere waarheid” (Clinton) van de sterke geest van samenwerking tussen de twee landen. En Jeltsin hamerde er op dat beide grootmachten samen de problemen van de wereld te lijf zullen gaan. Maar dat ene specifieke probleem, hoe werken we samen in Bosnië, was ondanks alle historische symboliek en alle warme gevoelens, toch nog niet opgelost.

De manier waarop de twee presidenten desondanks naar buiten traden straalde zelfvertrouwen uit, misschien wel bravoure. Bulderend sprak Jeltsin de journalisten toe - half spottend, half ernstig - die voorspeld hadden dat de ontmoeting met Clinton zou uitlopen op een ramp . “Dankzij jullie is het juist een succes geworden”, zei hij uitdagend. “En nu kan ik voor de eerste keer zeggen dat jullie zelf een ramp zijn.”

Of het een ontlading van de spanningen van de dag was, of pure pret om de drift van de Rus of de schrobbering die de vermaledijde pers nu eens kreeg, Clinton liet zich even helemaal gaan in een aanstekelijke slappe lach die staatslieden in het openbaar doorgaans niet vertonen. Hij klapte dubbel van plezier, riep zelf nog een kwinkslag tussen de lachsalvo's door (tot de pers: “Zorg dat je die uitspraak wel aan de goeie toeschrijft”) en moest zich aan zijn buurman vastgrijpen om overeind te blijven. Terwijl hij de tranen uit zijn ontstoken linkeroog veegde, trok hij zich even later nog nahikkend weer in de plooi. Maar ondanks de sombere gezichten van zijn adviseurs en de nog onopgeloste problemen in Bosnië, gaf de onmachtig lachende Clinton, steun zoekend bij de robuuste Rus, een lotsverbondenheid weer die misschien als De Geest van Hyde Park toch als positief resultaat van de ontmoeting mag worden bijgeschreven.