Geest Maxwell waart rond in rechtszaal

Zevenentachtig dagen is de rechtzaak al aan de gang. En nog is altijd is hoofdverdachte Kevin Maxwell meester van de situatie. Met een luide stem die gewend is te bevelen, beantwoordt hij alle vragen kort en krachtig. Reportage over het 'Britse fraudeproces van de eeuw'.

LONDEN, 24 OKT. Zelfverzekerd, uiterlijk onaangedaan blikt Kevin Maxwell door de rechtzaal. Every inch de jonge, snelle, daadkrachtige ondernemer die ook onder de grootste hoogspanning kalm blijft. De zoon zoals zijn vader hem wenste. De zoon zoals zijn vader hem heeft gekneed.

Alleen als hij na een pauze terugkeert in de rechtzaal, als één van de eersten, weet hij met zijn figuur geen raad. Handenwringend loopt hij langs de archiefkasten van waaruit de ordners met processtukken hem aangrijnzen. Tot hij eindelijk ook zelf de onrust gewaar wordt in zijn handen. Dan gaat hij onmiddellijk achter het houten directeursbureau zitten dat als beklaagdenbank moet dienen. Hij bolt zijn wangen. De microfoon die nog aanstaat registreert een zucht die een zeilboot omver geblazen had.

De 36-jarige Kevin Maxwell wordt ervan beschuldigd de pensioenfondsen van het personeel te hebben geplunderd. Samen met zijn vader Robert Maxwell zou hij voor 100 miljoen pond aan aandelen in de Israëlische firma Scitex hebben ontvreemd uit het bedrijfspensioenfonds om als onderpand te gebruiken voor de moederonderneming. Dat was vlak voor zijn vader op 5 november 1991 onder nooit opgehelderde omstandigheden verdween van zijn privé-jacht om enkele maanden later uit de Atlantische oceaan te worden opgedregd.

Kort daarna zou Kevin Maxwell zich nog eens hebben bediend van diezelfde kunstgreep, dit keer in samenwerking met zijn broer Ian Maxwell, financieel adviseur Larry Trachtenberg en bedrijfsdirecteur Robert Bunn. In een uiterste poging om het Maxwell-imperium van de ondergang te redden, vergrepen ze zich opnieuw aan de waardepapieren van het pensioenfonds. Ze leenden voor 22 miljoen pond aan aandelen in de Israëlische firma Teva. Een maand later viel toch nog het doek voor de met schulden beladen onderneming. Tegen die tijd miste het pensioenfonds 460 miljoen pond.

Het proces voltrekt zich in een omgeving die past bij witteboordencriminaliteit. Op de tweede verdieping van een grijze kantoorkolos aan de Chancery Lane in Londen bevindt zich achter twee lichtbruine klapdeuren een kantoortuin uit de jaren zeventig. Doorhangende archiefkasten en teakhouten bureau's domineren de ruimte. Juryleden en juristen gaan achter een woud van beeldschermen schuil en rechter Nicholas Phillips jongleert behendig met de pen in zijn mond.

Dit is het decor van wat door de Britse pers bij voorbaat tot 'het fraudeproces van de eeuw' is verheven. Het vooronderzoek alleen al heeft tweeënhalf jaar gevergd. De rechtzaak die op 31 mei is begonnen, zal zeker nog vier tot zes weken duren. De totale kosten voor de natie worden op 20 tot 25 miljoen pond geraamd.

Vaststaat dat de gedupeerde gepensioneerden hun geld nooit zullen terugzien, wat de uitkomst van het proces ook mag zijn. De verdachten hebben bij gebrek aan middelen zelfs om rechtsbijstand moeten vragen. Met de val van Maxwell kwam ook aan hun welstand een eind. Belangrijker is het proces voor de reputatie van het Serious Fraud Office dat de grote corruptie in het Britse bedrijfsleven bestrijdt. De laatste jaren zijn de meeste grote zaken tegen malverserende directeuren in vrijspraak geëindigd. Het Maxwell-proces moet demonstreren dat het Serious Fraud Office meer is dan een geldverslindende papieren tijger. Zoals één van de functionarissen gisteren fijntjes verwoordde: “Een veroordeling zou een krachtige stimulans zijn voor ethisch ondernemerschap.”

Tijdens de eerste 81 dagen van de rechtzaak trok een een bonte stoet aan getuigen voorbij: bankiers, accountants, directeuren. Op uitnodiging van officier van justitie Alan Suckling schilderden ze een ontluisterend beeld van een onderneming als een labyrint, geleid door een charismatische tiran. Robert Maxwell goochelde op grote schaal met de bezittingen van zijn dochterbedrijven om belasting te ontwijken en geld voor expansie los te krijgen. Ook de middelen van het pensioenfonds beschouwde hij als bedrijfskapitaal.

De geest van Robert Maxwell is nadrukkelijk aanwezig in rechtzaal 22. Geen naam valt vaker dan die van de man die posthuum voor de rechter staat. Dat geldt nog in versterkte mate sinds vorige week de verdediging aan de beurt is en Kevin Maxwell wordt verhoord. De jonge zoon beschrijft zijn vader beurtelings als een ijdele, machtsbeluste bullebak en een grootmoedige, geniale beslisser.

Nog steeds is hij ervan overtuigd dat de onderneming te redden was geweest als zijn vader maar geleefd had. Het idee dat Robert Maxwell zelfmoord heeft gepleegd omdat hij voor de problemen van de onderneming geen uitweg meer wist, verwerpt Kevin Maxwell. Hij gaat ervan uit dat zijn vader overboord is geslagen toen hij over de rand van het schip stond te plassen. En als die val de aandelenkoers niet had doen duiken, had het bedrijf een financiële crisis zeker kunnen voorkomen. Dat is de vaste overtuiging van Kevin Maxwell. “Maar ik had niet zijn aanzien, zijn reputatie, zijn meer dan veertig jaar zakenervaring toen ik NatWest en al die andere banken tegemoet moest treden. Ik miste hem en zijn nadrukkelijke aanwezigheid, zijn vermogen om te domineren en zijn stuwende kracht.”

Als kind was hij doodsbang geweest voor zijn vader, vertelde hij in de rechtszaal. Later had zijn vader hem ontslagen omdat hij met de 'verkeerde' vrouw was getrouwd. Maar een jaar kwam het alweer tot een verzoening, want zijn vader kon ook charmant zijn en hij hield van grote gebaren. Kevin Maxwell werd de rechterhand van zijn vader, waarmee zijn grootste kinderwens in vervulling ging.

Wie de baas was, daarover bestond geen seconde twijfel. De zoon moest zijn dagprogramma altijd ter goedkeuring voorleggen aan zijn vader. Verbaal gaf zijn vader hem net zo vaak en meedogenloos een pak slaag als al die andere ondergeschikten. Robert Maxwell had nu eenmaal een hekel aan adviezen die ingingen tegen zijn mening. Hij was allergisch voor kritiek.

Het ging zijn vader nooit om geld, verklaarde Kevin Maxwell. “Zijn enige motief was macht. De drang om de loop van de geschiedenis te veranderen.” De koers van zijn aan de beurs genoteerde bedrijven beschouwde hij als de graadmeter voor zijn publieke aanzien. “Dat was een persoonlijke fixatie. Hij werd ermee wakker en hij sliep ermee in.”

Tijdens het leven van zijn vader, zei Kevin Maxwell, had hij nooit aan diens eerlijkheid en integriteit getwijfeld. Hij probeerde de wet wel tot knappens toe op te rekken maar hij lapte haar niet aan zijn laars. Daarom had hij zijn vader blind geloofd toen die hem vertelde dat de paketten aandelen in Scitex en Teva inmiddels bezit van de Robert Maxwell Group waren. Hij dacht dat zijn vader die transacties met het pensioenfonds intern had vereffend. Al wist hij dat zijn vader notoir slordig was met papierwerk, dat soms lang achteraf pas in orde werd gemaakt.

Volgens zijn advocaat Alun Jones heeft Kevin Maxwell in goed vertrouwen gehandeld. Na de dood van zijn vader heeft hij de banken wel misleid, maar dat deed hij alleen in het belang van het personeel en de gepensioneerden. Hij dacht dat hij de onderneming nog kon redden. Directeuren, accountants en bankiers die zich tijdens het leven van Robert Maxwell niet tegen zijn dwingende wil durfden te verzetten, proberen zich nu vrij te pleiten door alle schuld op Kevin Maxwell te schuiven. Daarmee laten ze zich volgens Jones gebruiken voor een “rituele slachting”. Terwijl Kevin Maxwell net zo goed het slachtoffer is van zijn despotische vader als al die anderen die door de val van het Maxwell-concern in de afgrond werden gestort.

    • Dick Wittenberg